Strefa wolnego handlu, jaka powstała między krajami WE a EFTA w wyniku zawarcia w 1972 r. dwustronnych układów pomiędzy EWG jako całością a każdym z krajów członkowskich EFTA (por. pkt. 1), nie była w pełni zintegrowana ze względu na niejednolite rozwiązania instytucjonalne. Nie powstała ona w wyniku układu wielostronnego; wolna wymiana wewnątrz WE miała inny charakter niż w stosunkach tego obszaru z krajami EFTA. Także strefy wolnego handlu między każdym pojedynczym krajem EFTA i EWG jako całością różniły się od strefy wolnego handlu jaka była EFTA jako całość1.
Po zrealizowaniu w 1977 r. celów porozumień zawartych pięć lat wcześniej, oba ugrupowania integracyjne zgodziły się na usunięcie pozostałych barier w handlu oraz na rozszerzenie współpracy poza obszar wolnego handlu Była to w pewnym sensie obiektywna konieczność, bowiem swoboda obrotu artykułami przemysłowymi umocniła związki pomiędzy krajami obu ugrupowań. Istniejący stopień integracji wykraczał praktycznie poza ramy wymiany handlowej, a to zmuszało do uregulowania innych dziedzin wewnątrz strefy.
Jednocześnie kraje EFTA, bacznie śledziły wydarzenia we wspólnocie związane z przygotowaniami do utworzenia ,jednolitego rynku wewnętrznego. Opublikowanie w czerwcu 1985 r. Białej Księgi, a następnie uruchomienie w 1986 r. Jednolitego Aktu Europejskiego otwierało nowy etap integracji krajów Dwunastki2. Kraje EFTA nie mogły pozostać obojętne wobec tych niezwykle ważnych procesów dokonujących się we Wspólnocie. Doskonale zdawały sobie sprawę, że bez jakiejś form włączenie się do projektowania jednolitego rynku wypadną z rynku Wspólnoty, swego największego partnera handlowego.
Po raz pierwszy idea Europejskiego Obszaru Gospodarczego zrodziła się podczas wspólnego spotkania ministrów spraw zagranicznych państw WE i EFTA. które odbyło się w Luksemburgu w 1984 r3. Ogłoszona wówczas tzw. Deklaracja Luksemburska zapoczątkowała serię dyskusji, spotkań i projektów. Zbliżenie stanowisk było, jednak wynikiem długich i trudnych rokowań4.
Celem krajów EFTA było uczestnictwo w ,jednolitym rynku na takich samych warunkach, jakie miałyby kraje WE. Jednakże pragnęły one włączyć, się do jednolitego rynku bez naruszania swojej suwerenności i politycznej neutralności. Toteż najbardziej newralgicznymi punktami rozmów były kwestie kompetencji organów ponadnarodowych i ich relacje między rządami państw .neutralnych. Jednocześnie formuła Europejskiego Obszaru Gospodarczego była tak pojemna że stanowiła pierwszy krok na drodze pełnej integracji z WE dla tych krajów EFTA, które chciałyby przyszłości przystąpić do tego ugrupowania.
Przełom w rozmowach nastąpił w styczniu 1989 r, gdy przewodniczący Komisji WE Jacques Delors przemawiając w Parlamencie Europejskim zaproponował państwom członkowskim EFTA nową formę „strukturalnego partnerstwa”, które polegałoby na wspólnym administrowaniu (obszarem gospodarczym) oraz wspólnych decyzjach Szefowie rządów krajów EFTA odpowiedzieli pozytywnie na propozycję podczas szczytu w Oslo w marcu 1989 r.
Formalne negocjacje rozpoczęto w czerwcu 1990 r., a ostatnie spotkanie odbyło się w październiku 1991 r. Efektem blisko półtorarocznych negocjacji stał się Układ o utworzeniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Został on parafowany w październiku 1991 r., a podpisany 2 maja 1992 r. w Oporto w Portugalii. Przed wejściem w życie Układ powinny parafować parlamenty wszystkich krajów członkowskich EFTA i WE oraz Parlament Europejski. W Szwajcarii – gdzie zgodnie z tradycją polityczna każda tego typu decyzja musi, przed wejściem w życie, zyskać akceptację społeczeństwa – 6 grudnia 1992 r. przeprowadzono ogólnonarodowe referendum, w którym odrzucono uczestnictwo w Europejskim Obszarze Gospodarczym.
Opóźnienia w ratyfikacji, wynikające m.in. z konieczności pewnych nowych uzgodnień po wycofaniu się Szwajcarii z EOG, sprawiły, że planowany pierwotnie na 1 stycznia 1993 r., a później na 1 lipca tegoż roku termin wejścia w życie Układu o EOG został przesunięty na jesień 1993 r5.
Wraz z podpisaniem Układu o Europejskim Obszarze Gospodarczym w Oporto podpisano bilateralne porozumienia dotyczące trzech dziedzin, których Układ ogólny nie obejmuje. Są to:
– dwustronne porozumienia w sprawach rolnych pomiędzy Wspólnotą Europejską a Austria, Finlandią, Islandią, Norwegią, Szwecją i Szwajcarią;
– dwustronne porozumienia w sprawie rybołówstwa pomiędzy Wspólnotą Europejską a Islandią, Norwegią i Szwecją;
– dwustronne porozumienia w sprawie przejazdów drogowych pomiędzy Wspólnotą Europejską a Austrią i Szwajcarią
Przyjęto również dwie deklaracje odnośnie uproszczenia kontroli granicznej i dialogu politycznego.
Układ o Europejskim Obszarze Gospodarczym zawiera niektóre elementy programu jednolitego rynku, lecz jednocześnie nie wprowadza pewnych, daleko idących postanowień Traktatu Rzymskiego EWG. Zmierza on do nadania nowego impulsu stosunkom gospodarczym pomiędzy krajami Wspólnoty Europejskiej i Stowarzyszenia, które od dawna uprzywilejowały partnerów obu ugrupowań.