Zgodnie z pierwotnym brzmieniem Artykułu 2 Traktatu Rzymskiego, celem było stworzenie wspólnego rynku i stopniowe zbliżanie polityki gospodarczej krajów członkowskich, popieranie harmonijnego rozwoju działań gospodarczych, stały i zrównoważony wzrost, zwiększenie stabilności, przyspieszony wzrost stopy życiowej i zacieśnienie stosunków między krajami członkowskimi. Najbardziej restrykcyjnemu krajowi jeśli idzie o imigrację, jakim jest Szwajcaria przyznano początkowo pięcioletni okres w celu dopasowania się do nowych reguł, lecz kraj ten wycofał się z uczestnictwa w EOG. Szczegółowe działania zmierzające do osiągnięcia powyższych celów, zgodnie z Artykułem 3 Traktatu o EWG, obejmowały wówczas. Chodzi tu o kraje śródziemnomorskie oraz Irlandię – zgodnie z duchem wyrównywania dysproporcji rozwojowych pomiędzy krajami Europy Zachodniej (zasada spójności) oraz o kraje rozwijające się, którym Wspólnota w ramach Układów z Lome od dawna gwarantowała ułatwiony dostęp do swego rynku:
– zniesienie we wzajemnym handlu opłat celnych, ograniczeń ilościowych i innych środków o podobnych skutkach,
– ustanowienie wspólnej taryfy celnej i wspólnej polityki handlowej wobec państw trzecich,
– eliminację barier w przepływie osób, usług i kapitału między krajami członkowskimi,
– ustanowienie wspólnej polityki rolnej,
– wprowadzenie wspólnej polityki transportowej,
– ochronę wolnej konkurencji,
– stworzenie procedur, które umożliwiłyby krajom członkowskim koordynację polityki ekonomicznej,
– zbliżenie ustawodawstwa krajów członkowskich w stopniu umożliwiającym właściwe funkcjonowania wspólnego rynku,
– utworzenie Europejskiego Funduszu Socjalnego (Europena Social Fund) mającego na celu wspieranie wzrostu zatrudnienia i poprawę standardu życiowego,
– utworzenie Europejskiego Banku Inwestycyjnego – EIB (European Investment Bank), który poprzez dostarczenie nowych zasobów finansowych ułatwić miał rozwój gospodarczy Wspólnoty,
– stowarzyszenie krajów i terytoriów zamorskich w celu zwiększenia wymiany handlowej i stymulowania wspólnie rozwoju gospodarczego i społecznego.
W grudniu 1991 r. podczas szczytu w Maastricht podjęto decyzję o utworzeniu Unii Europejskiej (UE), która objęła unię gospodarczą, walutową i polityczną. 7 lutego 1992 r., również w Maastricht, został podpisany Traktat o UE, który po ratyfikacji przez Parlament Europejski i parlamenty krajów członkowskich – wszedł w życie 1 listopada 1993 roku.
Traktat z Maastricht – oprócz nowych treści w części dotyczącej postanowień wspólnych i końcowych, wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, współpracy w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, a także 17 specjalnych Protokołów i 34 Deklaracji – zawiera postanowienia zmieniające Traktaty założycielskie Wspólnot, w tym przede wszystkim Traktat o EWG [Europejska…, op. cit., s. 24.].
Traktat o UE wprowadza formalnie po raz pierwszy nazwę Wspólnota Europejska (WE) zastępując nią pojęcie Europejska Wspólnota Gospodarcza w Traktacie Rzymskim. Nowy Artykuł 2 Traktatu o WE, określający cele tej Wspólnoty, otrzymał następujące brzmienie: „Zadaniem Wspólnoty jest, poprzez utworzenie wspólnego rynku i unii gospodarczo-walutowej oraz realizację wspólnej polityki lub działań, popieranie we Wspólnocie harmonijnego, zrównoważonego rozwoju działalności gospodarczej, trwałego i nieinflacyjnego wzrostu z poszanowaniem środowiska naturalnego, wysokiego stopnia zbieżności działań gospodarczych, wysokiego poziomu zatrudnienia i opieki społecznej, podnoszenia stopy życiowej i jakości życia, spójności ekonomicznej i społecznej oraz solidarności między państwami członkowskimi”.
Do działań (wymienionych pierwotnie w Traktacie o EWG) zmierzających do realizacji powyższych zadań, w Traktacie z Maastricht dodano następujące [Unia Europejska. Integracja Polski z Unią Europejską, Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, Warszawa 1995, s. 141.]:
– wprowadzenie środków dotyczących wjazdu i poruszania się osób po rynku wewnętrznym,
– ustanowienie wspólnej polityki w sektorze rybołówstwa,
– prowadzenie polityki socjalnej obejmującej Europejski Fundusz Socjalny,
– wzmocnienie spójności gospodarczej i społecznej,
– prowadzenie polityki w zakresie środowiska naturalnego,
– wzmacnianie konkurencyjności przemysłu Wspólnoty,
– wspieranie badań naukowych i rozwoju techniki,
– zachęcanie do utworzenia i rozwoju sieci transeuropejskiej,
– przyczynianie się do wysokiego poziomu ochrony zdrowia,
– stwarzanie warunków do podnoszenia jakości oświaty i szkolenia oraz pełnego rozwoju kultur państw członkowskich,
– prowadzenie polityki dotyczącej współpracy w zakresie rozwoju,
– przyczynianie się do wzmocnienia ochrany konsumenta,
– wprowadzenie środków w dziedzinie energii, ochrony cywilnej i turystyki.
Wspólnota Europejska i Traktat o Unii Europejskiej to dwa kluczowe elementy współczesnej integracji europejskiej, które odegrały fundamentalną rolę w kształtowaniu dzisiejszej Unii Europejskiej. Wspólnota Europejska była jednym z filarów tego procesu, a jej ewolucja doprowadziła do powstania Unii Europejskiej w jej obecnym kształcie. Traktat o Unii Europejskiej, znany także jako Traktat z Maastricht, stanowił przełomowy moment w historii europejskiej współpracy i wyznaczył nowe ramy dla funkcjonowania organizacji, która miała stać się czymś więcej niż tylko wspólnotą gospodarczą.
Początki Wspólnoty Europejskiej sięgają lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to w odpowiedzi na zniszczenia II wojny światowej narodziła się idea integracji gospodarczej jako środka do zapewnienia trwałego pokoju i stabilności. Pierwszym krokiem było utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) w 1951 roku, której celem było połączenie francuskiej i niemieckiej produkcji węgla i stali pod wspólnym zarządem. Kolejnym etapem było podpisanie w 1957 roku Traktatów Rzymskich, które powołały do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM). Te trzy organizacje, działające równolegle, stały się fundamentem procesu integracyjnego, który przez kolejne dekady prowadził do coraz ściślejszej współpracy między państwami członkowskimi.
Wspólnota Europejska, która formalnie zastąpiła EWG w 1993 roku, miała na celu nie tylko rozwój wspólnego rynku, ale także stopniowe pogłębianie współpracy w innych obszarach, takich jak polityka społeczna, ochrona środowiska, transport czy badania naukowe. Działalność Wspólnoty opierała się na zasadzie ponadnarodowości, co oznaczało, że jej instytucje miały realny wpływ na prawo i politykę państw członkowskich. Kluczową rolę odgrywały Komisja Europejska, Parlament Europejski oraz Rada Ministrów, które wspólnie kształtowały politykę i podejmowały decyzje w różnych dziedzinach.
Przełomowym momentem w historii integracji europejskiej było podpisanie Traktatu o Unii Europejskiej w Maastricht w 1992 roku. Traktat ten wszedł w życie 1 listopada 1993 roku i oficjalnie powołał do życia Unię Europejską, która opierała się na trzech filarach. Pierwszy filar obejmował Wspólnotę Europejską, czyli dotychczasową działalność gospodarczą i polityczną. Drugi filar dotyczył wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a trzeci filar obejmował współpracę w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Tak skonstruowana Unia Europejska była organizacją o nowym, bardziej kompleksowym charakterze, która nie ograniczała się już jedynie do kwestii gospodarczych, ale dążyła do coraz większej harmonizacji w wielu sferach życia publicznego.
Jednym z najważniejszych postanowień Traktatu z Maastricht było wprowadzenie unii gospodarczej i walutowej, której celem było stworzenie wspólnej waluty – euro. Proces ten miał być stopniowy i obejmować kilka etapów, prowadzących do pełnej integracji walutowej w wybranych państwach członkowskich. Ostatecznie euro zostało wprowadzone do obiegu gotówkowego w 2002 roku i stało się jednym z najbardziej namacalnych symboli integracji europejskiej. Traktat przewidywał także rozszerzenie kompetencji Parlamentu Europejskiego oraz wzmocnienie roli obywateli Unii poprzez wprowadzenie obywatelstwa europejskiego. Obywatelstwo to dawało mieszkańcom państw członkowskich prawo do swobodnego przemieszczania się, osiedlania i podejmowania pracy na terenie całej Unii, a także prawo do udziału w wyborach do Parlamentu Europejskiego i w wyborach lokalnych w miejscu zamieszkania, niezależnie od narodowości.
Traktat o Unii Europejskiej nie był jednak wolny od kontrowersji i wywołał liczne debaty na temat przyszłości integracji europejskiej. Krytycy argumentowali, że wprowadza on nadmierną centralizację władzy i ogranicza suwerenność państw członkowskich, podczas gdy zwolennicy podkreślali jego rolę w budowaniu silniejszej i bardziej zintegrowanej Europy. W niektórych krajach, takich jak Dania i Wielka Brytania, traktat spotkał się z oporem społecznym, co doprowadziło do negocjacji w sprawie specjalnych klauzul opt-out, umożliwiających tym państwom częściowe wyłączenie się z niektórych postanowień traktatu.
W kolejnych latach Unia Europejska przechodziła dalsze reformy i zmiany, które miały na celu usprawnienie jej funkcjonowania. Kolejne traktaty, takie jak Traktat Amsterdamski (1997), Traktat Nicejski (2001) oraz Traktat Lizboński (2007), stopniowo modyfikowały strukturę i kompetencje Unii, dostosowując je do nowych wyzwań i potrzeb. Szczególnie Traktat Lizboński, który wszedł w życie w 2009 roku, był kluczowy dla współczesnej UE, ponieważ zreformował sposób podejmowania decyzji, wzmocnił rolę Parlamentu Europejskiego oraz wprowadził nowe mechanizmy zarządzania kryzysowego.
Wspólnota Europejska i Traktat o Unii Europejskiej stanowią fundament współczesnej integracji europejskiej. Od momentu ich powstania Unia Europejska przeszła długą drogę, przechodząc przez różne etapy ewolucji i dostosowując się do zmieniających się realiów politycznych, gospodarczych i społecznych. Wspólnota Europejska odegrała kluczową rolę w kształtowaniu jednolitego rynku, promowaniu współpracy gospodarczej i budowaniu podstaw dla dalszej integracji, podczas gdy Traktat z Maastricht zainicjował nową erę, w której Unia stała się podmiotem o znacznie szerszych kompetencjach, obejmujących nie tylko gospodarkę, ale także politykę zagraniczną, bezpieczeństwo i sprawy wewnętrzne. Dziś, mimo wyzwań i kryzysów, Unia Europejska nadal pozostaje unikalnym przykładem międzynarodowej współpracy, opartej na zasadach solidarności, demokracji i praworządności.