System handlowy Finlandii miał i ma nadal wiele cech wspólnych z odpowiednimi systemami pozostałych krajów członkowskich EFTA, jednocześnie jednak odznacza się pewnymi cechami specyficznymi.
Ogólne zasady
Zagraniczną i międzynarodową politykę handlową Finlandii (z uwzględnieniem polityki dotyczącej obrotów usługami i obrotów czynnikami wytwórczymi) kreuje, realizuje i nadzoruje prezydent tego kraju, który wraz z tzw. Radą Stanu wchodzi w skład rządu. Jednocześnie – podobnie, jak w pozostałych krajach nordyckich – wszelkie podejmowane przez Finlandię zobowiązania międzynarodowe wymagają aprobaty parlamentu. Zgodnie z obowiązująca w tych krajach zasadą tzw. podwójnego obowiązywania prawa, wszelkie postanowienia traktatowe zaakceptowane oficjalnie w Finlandii stają się częściami składowymi jej prawa wewnętrznego. W sumie zagraniczną i międzynarodowa politykę ekonomiczna Finlandii kształtuje rząd (wraz z prezydentem), który odwołuje się do opinii wielu organów doradczych stałych i powoływanych ad hoc.
Z punktu widzenia prawa gospodarczego obowiązującego obecnie w Finlandii największe znaczenie mają te przepisy dotyczące polityki handlowej, które zaakceptowano tam sukcesywnie po przystąpieniu tego kraju do GATT w 1950 r. W każdym razie wszystkie zobowiązania przyjęte przez Finlandię w ramach GATT obowiązują i zawsze można się na nie powołać. Dotyczy to także zobowiązań przyjętych przez Finlandię w czasie Rundy Tokijskiej oraz deklaracji ogłoszonych przez Finlandię w trakcie Rundy Urugwajskiej.
Przedstawiciele kolejnych rządów Finlandii, małego właściwie kraju, uwzględniali zawsze potrzebę szerszego włączenia się do międzynarodowego podziału pracy i m.in. dlatego w latach pięćdziesiątych Finlandia przystąpiła do OECD i do Rady Nordyckiej, w 1960 r. została członkiem stowarzyszonym EFTA, a następnie (w 1986 r.) pełnoprawnym członkiem tego ugrupowania.
Od 1 stycznia 1974 r. zaczęło obowiązywać porozumienie co do stowarzyszenia Finlandii z EWG oraz z Europejską Wspólnotą Węgla i Stali. W dniu 9.04.1984 r. Finlandia (wtedy jeszcze jako członek stowarzyszony z EFTA) rozpoczęła wraz z krajami członkowskimi tego ugrupowania negocjacje z krajami Wspólnot Europejskich o utworzenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. W marcu 1992 r., po długotrwałej debacie politycznej, rząd Finlandii złożył, oficjalne podanie o przyjęcie tego kraju w skład WE.
Jedną z istotnych cech charakterystycznych zagranicznej polityki handlowej Finlandii po II wojnie światowej było utrzymywanie specjalnych stosunków z b. Związkiem Radzieckim, a także z krajami Europy Środkowej i Wschodniej (w tym z Polską), czego ostatecznym efektem było pełnienie przez Finlandię roli swego rodzaju pomostu między Wschodem a Zachodem. W szczególności w 1960 r. między Finlandię a b. Związkiem Radzieckim utworzono strefę wolnego handlu, a w okresie 1974-1978 rząd Finlandii zdecydował się na wprowadzenie tego , typu-stref w obrotach z Bułgarią, b. Czechosłowacją, b. NRD, a także w obrotach z Polską i Węgrami. Ponadto, w roku 1972, rząd Finlandii zaakceptował tę ideę i zaczął stosować zasady Powszechnego Systemu Preferencji, co ma miejsce również dzisiaj.
W grudniu 1992 r. Finlandia i pozostałe kraje członkowskie EFTA zawarty porozumienie z b. Czechosłowacją oraz z Polską i Węgrami przewidujące utworzenie do końca roku 2001 stref wolnego handlu w zakresie wyrobów przemysłowych, ryb i przetworów rybnych oraz przetworzonych artykułów żywnościowych. Uzupełnienie do tego wielostronnego porozumienia stanowią dwustronne umowy o handlu produktami rolnymi (w tym odpowiednia umowa miedzy Polską a Finlandią). Wprowadzenie .tej umowy w życie spowoduje wygaśnięcie KEVSOS tzn. Protokołu nr 1 do odpowiedniej umowy polsko-fińskiej o wzajemnym znoszeniu przeszkód w handlu, który dotyczył wzajemnych koncesji w obrotach artykułami rolnymi. Ogólnie biorąc przewidziano, że w wyniku wejścia w życie zasad umowy z grudnia 1992 r. przestaną obowiązywać wszystkie w zasadzie (z nielicznymi wyjątkami) koncesje polskie w imporcie artykułów rolnych Polski z Finlandii. Owe wyjątki sprecyzowano w protokole A omawianego porozumienia [Portret naszej…, op. cit. s, 19.].
Środki ochrony produkcji krajowej
Cła
Finlandia prowadzi odmienną politykę celną jeśli chodzi o import artykułów rolnych i o import artykułów przemysłowych. W związku z dążeniem do samowystarczalności żywnościowej import artykułów rolnych jest wyraźnie ograniczany (m.in. poprzez stosowanie wysokich stawek celnych), podczas gdy system ochrony celnej (i nie tylko) importu artykułów przemysłowych jest relatywnie prosty, przejrzysty i nie ulega większym zmianom. Zgodnie z raportem GATT stawki celne na importowane artykuły rolne są wielokrotnie wyższe niż stawki na importowane do tego kraju artykuły przemysłowe. Co więcej, ochrona celna rolnictwa Finlandii rozciąga się wyraźnie na przemysł rolno-spożywczy, czego wyrazem są wysokie stawki ceł importowych na wyroby tegoż przemysłu.
Zarazem jednakże w wypadku wyrobów przemysłowych mamy do czynienia z eskalacją stawek ceł; podczas gdy kraje korzystające w Finlandii z KNU mogą tam eksportować różnego typu surowce bez opłat celnych, to w wypadku przetworzonych artykułów przemysłowych stawki celne wahają się w granicach 9,4%. Tego typu eskalacja stawek celnych jest szczególnie widoczna jeśli chodzi o import wyrobów tzw. sektorów wrażliwych, w wypadku których odpowiednie stawki przekraczają niejednokrotnie poziom 25%. Generalnie jednak aż 90% wartości przemysłowego importu Finlandii przekracza bezcłowo granice tego kraju, co w głównej mierze jest efektem podjętych przez ten kraj zobowiązań międzynarodowych [Europejska…, op. cit., s. 59.]. W taryfie celnej Finlandii dominowały dotychczas stawki ad valorem. W roku 1988 – 29% wszystkich pozycji taryfowych korzystało z bezcłowego dostępu do rynku tego kraju, na 57% tych pozycji nałożono stawki wartościowe, natomiast na pozostała część nałożono cła specyficzne (tzn. ilościowe) oraz kombinowane tzn. ustalane równolegle od ilości, Jak i od wartości. Cła specyficzne i kombinowane nakładano zwłaszcza na artykuły rolno-spożywcze. Jest rzeczą charakterystyczną, że cła na wiele z tych artykułów podlegały dotychczas okresowym (sezonowym) zmianom o stosunkowo znacznych rozmiarach. Dotyczyło to zwłaszcza ce1 na importowane owoce i warzywa.
Inną, ważną cechą charakteryzującą taryfę celną Finlandii jest znaczna dyspersja odpowiednich stawek w ramach różnorodnych grup towarowych, co potwierdza treść kolejnej tablicy.
Jeśli dodatkowo uwzględnić fakt, że w związku z podjętymi zobowiązaniami międzynarodowymi rządu Finlandii z najważniejszymi partnerami handlowymi (głównie w ranach utworzonych stref wolnego handlu), znaczna część fińskiego importu (ok. 40% jego wartości w 1989 r.) nie podlega ocleniu, to staje się jasne, iż efektywnie stosowane stawki celne mogą wywoływać znacznie bardziej intensywny efekt przesunięcia handlu niż ten, którego można się spodziewać uwzględniając jedynie dane zawarte w tablicy 2.
Ten argument można wzmocnić faktem, że w Finlandii można uzyskać specjalne koncesje celne (głównie na nie produkowane tam artykuły).
Podobnie jak w pozostałych krajach członkowskich EFTA, większość importowych stawek celnych Finlandii jest związana w. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych było to 92% ogólnej liczby pozycji taryfowych tego kraju, przy czym aż 31% związane było na poziomie zerowym. Stopień związań kształtował się na znacznie wyższym poziomie w wypadku artykułów przemysłowych (l00,0l% pozycji taryfowych i wartości importu w 1989 r.) niż w wypadku artykułów rolnych (44% pozycji taryfowych i 22% wartości importu w tymże roku).
W 1988 roku średnia stawka cła importowego w Finlandii wynosiła 7,8%, przy czym artykuły przemysłowe były obciążone niższym cłem (7,3%) niż produkty rolnicze (11,2%). Najwyższe cła dotyczyły tekstyliów i odzieży (21,7%), artykułów spożywczych (16,2%) oraz obuwia i sprzętu turystycznego (14,1%). Używki miały najwyższą stawkę – 24,6%. W przypadku surowców energetycznych, takich jak węgiel, ropa naftowa i gaz, stawki były bardzo niskie (0,2%), a niektóre towary, jak dzieła sztuki, tytoń i niektóre produkty żywnościowe, były zwolnione z cła. [„Trade Policy Review. Finland”, op.cit. vol. l, s 76.]
Struktura ceł importowych w Finlandii w 1988 roku pokazuje wyraźne różnice w polityce ochrony różnych sektorów gospodarki. Średnia stawka cła wynosiła 7,8%, ale była zróżnicowana w zależności od kategorii towarów. Artykuły przemysłowe były objęte niższymi stawkami (7,3%), podczas gdy produkty rolnicze miały wyraźnie wyższe cła (11,2%).
Najwyższe opłaty celne dotyczyły dóbr, które mogły konkurować z krajową produkcją lub były uznawane za luksusowe. Szczególnie wysokie były cła na tekstylia i odzież (21,7%), co sugeruje ochronę lokalnego przemysłu tekstylnego. Podobnie artykuły spożywcze (16,2%) oraz obuwie i sprzęt turystyczny (14,1%) miały podwyższone stawki, co mogło wspierać krajowych producentów i ograniczać import tańszych produktów. Rekordowo wysokie cło dotyczyło używek (24,6%), co mogło wynikać zarówno z polityki fiskalnej, jak i zdrowotnej.
Z kolei surowce i dobra strategiczne były objęte minimalnymi stawkami celnymi. Import węgla, ropy naftowej i gazu był prawie wolny od opłat (0,2%), co wskazuje na priorytet dostępu do tanich źródeł energii. Również chemikalia (2,8%) oraz rudy i metale (3,9%) miały relatywnie niskie stawki, co mogło wspierać rozwój przemysłu.
Niektóre towary były całkowicie zwolnione z cła, w tym dzieła sztuki, tytoń oraz niektóre produkty żywnościowe pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Może to świadczyć o niskim wolumenie ich importu lub polityce wspierającej dostępność tych towarów.
Struktura ceł w Finlandii w 1988 roku wskazuje na ochronę rodzimych sektorów wytwórczych, zwłaszcza tekstyliów, żywności i używek, przy jednoczesnym ułatwieniu importu surowców kluczowych dla gospodarki.
Środki para- i pozataryfowe
Niezależnie od ceł, w Finlandii stosuje się wiele innych para- i pozataryfowych instrumentów ochrony produkcji krajowej. Wśród środków parataryfowych chodzi głównie o zmienne opłaty wyrównawcze stosowane przy imporcie artykułów rolnych (ich ceny są 2-3 krotnie wyższe niż w krajach członkowskich WE), a także o importowy podatek wyrównawczy, podatek obrotowy, akcyzowy, oraz tzw. podatek samochodowy. Bezpośrednim celem stosowania w Finlandii importowego podatku wyrównawczego jest skompensowanie fińskim producentom różnic między stawkami stosowanego w tym kraju podatku obrotowego a stawkami podatku od wartości dodanej (tzw. value added tax – VAT), który to podatek stosuje się od wielu lat w większości krajów – najważniejszych partnerów gospodarczych. Uiszczanie podatków akcyzowych i innych jest niezbędne przy imporcie przetworzonych artykułów żywnościowych, nawozów sztucznych, mieszanek paszowych, paliw, zapałek, wody mineralnej i soków, napojów alkoholowych, cukru, słodyczy i tytoniu. Odpowiednimi akcyzami są również objęte towary krajowe z tym, że przy ich eksporcie podatki akcyzowe są odliczane. Każdy eksportujący do Finlandii musi się liczyć z tym, że można tam podjąć odpowiednie działania ochronne jeśli zaistnieje podejrzenie ze strony fińskiego rządu o handel po nieuczciwej cenie.
Na tle innych krajów członkowskich EFTA, reżim importowy Finlandii wyróżnia się stosunkowo znaczna liczbą i intensywnością stosowania różnego typu barier pozataryfowych. Chodzi m.in. o całkowite zakazy importu pewnych gatunków drewna, a także wielu produktów niebezpiecznych (np. zapałek produkowanych z użyciem fosforu, produktów wytwarzanych przy użyciu materiałów toksycznych) czy też produktów zagrażających środowisku naturalnemu człowieka. Niezbędne jest uzyskanie specjalnych pozwoleń wydawanych przez odpowiednie fińskie instytucje na import żywych zwierząt, amunicji i uzbrojenia, materiałów wybuchowych, rud i koncentratów do wytwarzania energii nuklearnej, sprzętu radiacyjnego, a także farmaceutyków i narkotyków.
W Finlandii stosuje się system dyskrecjonalnego (indywidualnego) i selektywnego, licencjonowania (nadzorowania) importu pewnych artykułów, zwłaszcza wielu produktów rolnych oraz wyrobów przemysłu energetycznego (energetyki), pomijając państwowy monopol importu używek ten system stanowi logiczną konsekwencję stosowania ograniczeń ilościowych importu takich artykułów, jak np. materiały napędowe, ryby, porzeczki i wyroby z nich oraz oleje pochodzenia roślinnego. Informacje na te tematy są publikowane regularnie w wydawnictwach Urzędu ds. Pozwoleń importowych i Eksportowych. W tymże Urzędzie można, też uzyskać stosowne informacje.
Przy rozwijaniu eksportu do Finlandii niezbędne wydaje się zapoznanie z wieloma szczegółowymi przepisami dotyczącymi miejscowych standardów i norm technicznych, wymogów sanitarnych i psychosanitarnych, markowania oraz znakowania towarów i opakowań, systemu realizacji zakupów rządowych itp. Istotne wydaje się dodatkowo szczegółowe zapoznanie się z regułami pochodzenia towarów, z systemem stosowania ceł wyrównawczych i antydumpingowych i z zasadami funkcjonowania tzw. Stref wolnocłowych. Odpowiednie, bardzo szczegółowe informacje można znaleźć m.in. w cytowanym wcześniej materiale źródłowym GATT pt. „Trade Policy Review Finland”. W gruncie rzeczy chodzi jednakże o system norm i standardów stosowany w większości pozostałych krajów zachodnioeuropejskich.
Środki oddziaływania na eksport
Finlandia stosuje następujące środki oddziałujące na eksport:
– podatki i innego typu opłaty eksportowe;
– minimalne ceny ofert eksportowych wybranych artykułów ustalanych w kraju;
– kontyngentowanie i licencjonowanie eksportu wybranych artykułów;
– subsydiowanie eksportu.
Zgodnie z ustawodawstwem obowiązującym w Finlandii, towary eksportowane z tego kraju (wraz z zużytym przy ich produkcji wsadem importowym) generalnie są zwolnione od podatku obrotowego i/lub podatku od sprzedaży (co – jak potwierdzają dotychczasowe doświadczenia – nie jest równoznaczne z możliwością zastosowania przez rząd pewnych wyjątków od reguły w postaci chociażby konieczności depozytowania pewnej części zasobów firm zaangażowanych w handel międzynarodowy). Finlandii – kraju będącym sygnatariuszem Międzynarodowego Porozumienia Mleczarskiego – ustalane są centralnie minimalne ceny eksportowe kilku artykułów, w tym m.in. masła i serów. W Finlandii – która nigdy nie była oficjalnie członkiem COCOM tj. instytucji nadzorującej rozwój eksportu towarów technologicznie intensywnych do byłych krajów socjalistycznych – trudno się doszukać wyraźnych zakazów wywozu.
Jednocześnie stosuje się tam w ograniczonym zakresie system kontyngentowania i licencjonowania eksportu. Te systemy stosuje się głównie w odniesieniu do wywozu pewnych artykułów rolno-spożywczych (np. mleka, ,jaj, wołowiny i wieprzowiny), a także w odniesieniu do wywozu statków i złomu żelaza. Oczywiście obowiązują również różnorodne restrykcje eksportowe motywowane względami bezpieczeństwa narodowego, zdrowia publicznego oraz ochrony środowiska.
Finlandia jest krajem, w którym stosuje się subsydiowanie eksportu, z tym jednak że co warto chyba podkreślić – intensywność owego subsydiowania wyraźnie się zmniejsza. Subsydiuje się tam przede wszystkim – bezpośrednio i pośrednio – eksport artykułów rolno-spożywczych. Chodzi głównie o udzielanie różnego typu subsydiów i kredytów eksportowych, o zwroty określonych części wydatków eksportowych, o zwroty przynajmniej części pobieranych podatków, o funkcjonowanie sprawnego systemu ubezpieczeń i gwarancji kredytowych, a także o finansowanie przez budżet państwa części wydatków przekazywanych na promocję eksportu i na działalność marketingowa. W Finlandii funkcjonuje od dłuższego czasu specjalny system stymulowania przemian strukturalnych w sferze produkcji i handlu zagranicznego. Generalnie chodzi o centralne (budżetowe) wspieranie trudnego procesu tzw. dostosowań strukturalnych oraz o wspieranie rozwoju badań naukowych i prac wdrożeniowych. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że te wysiłki są w Finlandii wyraźnie przemyślane, a zatem również celowe i celowo ukierunkowane.
Warto dodać, te Układ Ogólny nie zastał włączony do ustawodawstwa szwedzkiego. Jest on jednak uznawany przez szwedzki Parlament i przepisy wewnętrzne muszą być zgodne z zobowiązaniami Szwecji wynikającymi z jej udziału w GATT.