Artykuł 4 projektu Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego z 3 lipca 1996 r. zaleca, aby kompetencje regionów zostały uznane lub określone przez konstytucję, ustawę, statut regionu lub przepisy prawa międzynarodowego, zastrzegając, że nie mogą one być kwestionowane lub ograniczane w jakikolwiek sposób, z wyjątkiem postanowień zawartych w konstytucji lub ustawach. Regiony powinny mieć uprawnienia do decydowania i zarządzania w dziedzinach objętych ich własnymi kompetencjami. Uprawnienia te muszą umożliwiać przyjmowanie i wprowadzanie specyficznej dla każdego regionu polityki regionalnej. Oprócz tych kompetencji „regiony powinny obejmować wszystkie sprawy publiczne, które nie są wyłączone z zakresu ich kompetencji lub przypisane wyłącznie innym organom władzy. Przy wykonywaniu swoich kompetencji władze regionalne powinny, z poszanowaniem prawa, kierować się interesami mieszkańców, mieć wzgląd na samorząd lokalny, kierować się zasadą subsydiarności zdefiniowaną w prawie europejskim i wewnętrznym oraz brać pod uwagę rozsądne wymogi narodowej i europejskiej solidarności20.
Zakres przedmiotowy współpracy prowadzonej przez pozostałe jednostki nie został sprecyzowany. Niemniej współpracę tę należy traktować jako działalność prowadzoną przez organy publiczne, a w związku z tym podlega ona regule, ustanowionej przez art. 7 Konstytucji, zgodnie z którym „organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Zasadę tę rozwija art. 3 u.a.r. następująco: organy administracji rządowej w województwie działają na podstawie i w granicach określonych przez ustawy. Przepisy u.s.p. i u.s.g. nie zawierają unormowań tej treści, a zasadę działania na podstawie przepisów prawa należy rekonstruować pośrednio: do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, nie zastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów21.
Pośrednio więc dopuszczalny zakres przedmiotowy współpracy transgranicznej i międzyregionalnej określa zakres działalności danych organów dopuszczony ustawami (prawem). Umowy międzynarodowe zawierają podobne unormowania tej kwestii. I tak, Konwencja stanowi, że współpraca transgraniczna ograniczona jest ramami właściwości wspólnot i władz terytorialnych, w sposób określony przez prawo wewnętrzne. Jeżeli Umawiające się Strony uznają za konieczne zawarcie porozumień międzypaństwowych, to mogą między innymi wyznaczać ramy, formy i granice, w których zakresie będą mogły działać wspólnoty i władze terytorialne zajmujące się współpracą transgraniczną. W każdym z porozumień mogą też zostać określone władze i organy, których porozumienia te dotyczą. Porozumienia i uzgodnienia zostaną zawarte z poszanowaniem przewidzianych przez prawo wewnętrzne każdej z Umawiających się Stron właściwości w dziedzinie stosunków międzynarodowych i ogólnej polityki oraz przepisów dotyczących kontroli i nadzoru, którym podlegają wspólnoty i władze terytorialne22.
Obecnie uregulowanie to uznaje się zresztą za wadliwe, ze względu na brak wyraźnego potwierdzenia kompetencji wspólnot i władz terytorialnych do podejmowania współpracy transgranicznej. W celu zapobieżenia dowolnemu ograniczaniu tego prawa przez poszczególne państwa, choćby przez pomijanie go w ustawodawstwie, W Protokole Dodatkowym do Konwencji z 1995 r. zawarto art. 1 ust. 1, zobowiązujący umawiające się strony do uznania i poszanowania prawa wspólnot i władz terytorialnych podlegających ich jurysdykcji do zawierania porozumień o współpracy transgranicznej ze wspólnotami i władzami terytorialnymi innych państw. Natomiast art. 9 projektu Karty z 3 lipca 1996 r. stanowi, że w dziedzinach objętych kompetencjami własnymi regiony powinny być upoważnione do podejmowania współpracy międzyregionalnej. Współpraca ta powinna być prowadzona zgodnie z prawem wewnętrznym i międzynarodowymi zobowiązaniami państwa.
Dokładny zakres przedmiotowy faktycznie podjętej współpracy (zadania i kompetencje objęte współpracą) powinien być określony w porozumieniu między współpracującymi podmiotami. Dopuszczalny zakres współpracy należy określić stosownie do zakresu ustawowych zadań i kompetencji danego organu. I tak, zgodnie z Konstytucją, do RM, kierującej administracją rządową, „należą sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego”. Do ministrów należy (w zakresie określonym ustawą) kierowanie działami administracji rządowej lub wypełnianie zadań wyznaczonych przez Prezesa RM23. Zakres działania wojewodów, będących przedstawicielami RM w województwie, określa ustawa w art. 152 ust. 1.
W myśl art. 163 Konstytucji samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej i wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Zgodnie z art. 166, zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej są wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego jako zdania własne. Inne zadania publiczne w przypadku zaistnienia uzasadnionych potrzeb państwa mogą być zlecone jednostkom samorządowym tylko w drodze ustawy. Zmiany w zakresie zadań i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego następują wraz z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych24. Stosownie do art. 3 ust. 1 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego, samorządowi terytorialnemu przysługuje istotna część zadań publicznych25, przy czym zadania samorządu terytorialnego nie zastrzeżone dla innych jego jednostek wykonuje gmina26.
Przykładowe zadania mogące być przedmiotem uzgodnień transgranicznych wskazane zostały w art. 6 wzoru porozumienia międzypaństwowego o wspieraniu współpracy transgranicznej, zawartym w Załączniku do Konwencji. Są to: rozwój miast i regionów, transport i komunikacja, energia, ochrona przyrody, wód i atmosfery, szkolnictwo, kształcenie zawodowe i badania naukowe, publiczna opieka zdrowotna, kultura, rekreacja i sport, wzajemna pomoc na wypadek nieszczęść i katastrof, turystyka, mały ruch graniczny, przedsięwzięcia przemysłowe, przedsięwzięcia różne, poprawa struktury agrarnej, infrastruktura socjalna.
Prawo do współpracy transgranicznej stanowi element szerszego prawa do zrzeszania się, zagwarantowany jednostkom samorządowym postanowieniami art. 10 Karty, sporządzonej w Strasburgu 15 października 1985 roku, która w stosunku do Polski weszła w życie 1 marca 1994 roku. W ramach swoich uprawnień, w granicach określonych prawem „społeczności lokalne mają prawo współpracować z innymi społecznościami lokalnymi oraz zrzeszać się z nimi w celu realizacji zadań, które stanowią przedmiot ich wspólnego zainteresowania” (ust. 1), a także „mogą współpracować ze społecznościami innych państw na warunkach przewidzianych prawem” (ust. 3). „Prawo społeczności lokalnych do przystąpienia do stowarzyszenia w celu ochrony i rozwijania wspólnych interesów oraz prawo do przystąpienia do międzynarodowego stowarzyszenia społeczności lokalnych będzie uznane w każdym państwie” (ust. 2).
Zgodnie z art. 10 Karty, prawo stowarzyszania się, tworzenia związków, zawiązywania porozumień i przystępowania do spółdzielni, a także przystępowania do fundacji zagwarantowane zostało ustawowo wszystkim polskim jednostkom samorządowym27. Za niefortunne należy uznać przypisanie współpracy z organizacjami
pozarządowymi do sfery zadań powiatu28. Niezależnie od sposobu rozumienia pojęcia organizacji pozarządowych (ustawodawca nie wskazał podmiotów stanowiących takie organizacje, ale wydaje się, że chodzi tu o zrzeszenia, stowarzyszenia i fundacje powstałe bez udziału państwa), współpraca z nimi stanowi raczej uprawnienie niż zadanie. Nie ma też powodów, aby powyższą regulacją obejmować tylko powiaty, z pominięciem innych jednostek samorządu.
Kompetencja wyznacza granicę działania regionu
Współpraca transgraniczna poszerza możliwości wykonania zadania, ale nie poszerza samej kompetencji. Region może uzgadniać działania z zagranicznym partnerem tylko w takim zakresie, w jakim wolno mu działać na własnym terytorium. Porozumienie nie zastępuje ustawy i nie pozwala przejąć spraw zastrzeżonych dla administracji centralnej, innej jednostki samorządu lub organu wyspecjalizowanego. Zasada legalności pozostaje więc pierwszym kryterium oceny każdego wspólnego zamierzenia.
W praktyce granica ta wymaga sprawdzenia nie tylko tematu projektu, lecz także rodzaju podejmowanych czynności. Samorząd może mieć prawo do wspierania rozwoju transportu, a jednocześnie nie mieć uprawnienia do wydania określonej decyzji, ustanowienia normy technicznej lub działania poza własnym obszarem. Trzeba zatem oddzielić planowanie, finansowanie i koordynację od czynności władczych. Jeżeli rezultat zależy od decyzji innego organu, organ ten powinien zostać włączony do przedsięwzięcia we właściwej roli.
Znaczenie ma też kompetencja partnera zagranicznego. Systemy terytorialne państw różnią się, dlatego dwa regiony mogą dysponować odmiennymi instrumentami mimo podobnych nazw i celów. Porozumienie powinno jasno wskazywać podstawy działania każdej strony, odpowiedzialność za poszczególne etapy oraz procedury kontroli. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której wspólna instytucja wykonuje czynność, jakiej żaden z jej członków nie mógłby legalnie powierzyć.
Tak rozumiana zasada kompetencji nie blokuje współpracy. Chroni jej trwałość, ponieważ wymusza dobór realnych zadań, prawidłowych partnerów i odpowiedniej formy organizacyjnej. Gdy projekt wykracza poza uprawnienia regionu, rozwiązaniem jest zmiana zakresu, udział właściwego organu albo stworzenie podstawy prawnej, a nie rozszerzająca interpretacja samego porozumienia.
Przejrzystość podstaw prawnych ma też znaczenie dla mieszkańców i organów kontroli. Z dokumentów powinno wynikać, który podmiot odpowiada za działanie, z jakiego przepisu czerpie uprawnienie i gdzie można zakwestionować jego rozstrzygnięcie. Taki zapis zapobiega rozmyciu odpowiedzialności pod hasłem wspólnego przedsięwzięcia.