Europejski Obszar Gospodarczy zakładający m.in. swobodę przepływu towarów nie obejmuje jednakże artykułów rolnych. Ze względu na znaczne różnice w zasadach narodowych polityk rolnych krajów EFTA i wspólnej polityki rolnej EWG dla tych towarów nie powstanie strefa wolnego handlu.
Strony Układu o utworzeniu EOG postanowiły jednak w pewnej mierze zliberalizować multilateralne dostęp do swoich rynków dla części produktów rolnych przetworzonych (por. Artykuły 17-19, 23a i 23b Układu EOG) i zobowiązały się do kontynuowania wysiłków na rzecz dalszej liberalizacji wymiany handlowej w tym sektorze. Mają w tym pomóc dokonywane w odstępach dwuletnich przeglądy warunków handlu artykułami rolnymi; przy czym pierwszy przegląd ma nastąpić przed upływem 1993 r.
Strony zgodziły się, aby w rezultacie powyższych przeglądów, przy uwzględnieniu kierunków polityk rolnych i wyników Rundy Urugwajskiej, wprowadzić w ramach Układu EOG (na zasadzie wzajemnych korzyści, bilateralnie lub multilateralnie) dalszą liberalizację wszystkich rodzajów barier w handlu (włączając w to bariery wynikające z monopolu państwa na handel)16. Zakres towarów podlegających uregulowaniom w sferze handlu rolnego określa w Układzie EOG Protokół 3. Dotyczy on określonych artykułów rolnych przetworzonych z 56 Działów CN (4 cyfrowych pozycji) podzielonych pod względem uregulowań na dwie grupy [Układ EOG zalicza kilka artykułów przemysłowych z 35 Rozdziału CN do grupy artykułów rolnych i wyłącza je ze swego zakresu. Chodzi tu o kazeinę i jej pochodne, albuminy, dekstryny i mączkę ziemniaczaną.].
Dla pierwszej grupy, złożonej z około 34 produktów [M.in. przetwory mleczne, tj. Jogurty, przetworzone warzywa, margaryna, pochodne rafinacji cukru, czekolada, produkty zbożowe, dżemy, marmolady owocowe, orzechy i masło orzechowe, ekstrakty kawy i herbaty, drożdże, sosy do potraw, lody, piwo, wermut, mocniejsze alkohole i alkohole przemysłowe.], strony Układu nie wykluczają stosowania środków wyrównujących różnice w kosztach podstawowych surowców rolnych zawartych w artykułach przetworzonych, w postaci opłaty zwanej elementem zmiennym (variable component) w imporcie i refundacji w eksporcie (exports refund) – por. Art. 2 powyższego Protokołu. Środki kompensacji cenowej (price compensation measures) będą kalkulowane na podstawie zawartości surowców rolnych w produkcie gotowym oraz na podstawie ich cen referencyjnych wspólnie notyfikowanych i zatwierdzanych zgodnie z odpowiednia, procedurą (por. Art. 3-9 Protokołu 3 i Załącznik 6). Zgodnie z brzmieniem Układu EOG wzajemnie notyfikowane ceny referencyjne surowców rolnych powinny odzwierciedlać aktualną sytuację na rynkach hurtowych, na których zaopatrują się przedstawiciele branży przetwórczej.
Jednocześnie Strony uzgodniły, że nie będą nakładać na powyższe produkty, importowane z kraju będącego stroną Układu, wyższych opłat w postaci elementu zmiennego niż cła i inne opłaty o podobnych skutkach stosowane w imporcie tego produktu w dniu 1 stycznia 1992 r. To ograniczenie dotyczy również przypadków, kiedy cła lub inne stałe opłaty (fixed amounts) były stosowane w ramach kwot taryfowych. Zasada ta nie będzie jednak obowiązywać, jeśli w dniu 1 stycznia 1992 r. produkty te podlegały cłom i innym stałym opłatom oraz dodatkowo środkom kompensacji cenowej (Art. 9 Protokołu 3).
Powyższe uregulowania nie będą miały zastosowania do drugiej grupy złożonej z około 22 produktów rolnych przetworzonych (według 4-cyftowych pozycji CN). Zgodnie z Artykułem 10 Protokołu 3 Strony Układu mogą nie stosować ceł w imporcie oraz innych podobnych opłat, włączając w to element zmienny, jak również zwrotów w eksporcie. Chodzi tu m.in. o takie produkty, jak: kawa, herbata (łącznie z ich ekstraktami), soki warzywne i ekstrakty, niektóre tłuszcze roślinne i zwierzęce i ich pochodne, gliceryna, pochodne rafinacji cukru (laktoza, glukoza, maltoza i fruktoza), wyroby z kakao, rdzenie palmowe, sosy do potraw, musztarda, wody mineralne, niektóre alkohole (m.in. rum i whisky). Dla tych towarów natomiast ustalono harmonogram liberalizacji lub pewne ograniczenia w zwiększaniu protekcji w przyszłości.
Dla takich produktów, jak dżemy owocowe i marmolady (CN 2007) Strony Układu mogą, oprócz stosowania środków kompensacji cenowej, nakładać cła lub stosować inne stałe opłaty; ale nie przekraczające 10% wartości towarów. Dla niektórych produktów rolnych przetworzonych, zaliczanych do powyższej grupy Strony uzgodniły całkowitą liberalizację ceł i innych ekwiwalentnych opłat w ciągu 6 lat poczynając od (jak pierwotnie planowano) 1 stycznia 1993 r. (m.in. na niektóre soki owocowe i ekstrakty, margarynę, syrop cukrowy). Natomiast o 50% postanowiono zredukować do końca roku 1996 cła i inne stałe opłaty w imporcie pochodnych rafinacji cukru (laktozy, maltozy, glukozy i fruktozy). Powyższy system liberalizacji zawiera szereg specyficznych uregulowań dotyczących Austrii, Finlandii, Islandii i Norwegii.
W Układzie dużo miejsca zajmują przepisy dotyczące praktycznej realizacji handlu artykułami pochodzenia rolnego, w tym [Cytuję za: Europejska…, op. cit., s. 33.]:
– reguł pochodzenia towarów dla przetworzonych produktów rolnych (por. Protokół 4 Układu),
– wymagań weterynaryjnych i fitosanitarnych (por. Aneks I Układu, szczególnie klauzulę ochronną, która ma być stosowana zgodnie z przepisami każdej ze Stron Układu),
– regulacji technicznych, standaryzacyjnych, przepisów dotyczących testowania i wydawania certyfikatów (Aneks II),
– likwidacji barier technicznych w handlu winem (Protokół 47).
Zgodnie z Układem w przypadku handlu produktami rolnymi strony mogą również zastosować klauzulę ochronną związaną z ochroną życia i zdrowia, bezpieczeństwa i norm moralności publicznej itp. Umożliwia ona wprowadzenie ograniczeń ilościowych w handlu w uzasadnionych przypadkach (por. Art.13).
Równolegle z Układem EOG zostały podpisane (również 2 maja 1992 r. w Oporto) dwustronne porozumienia o handlu produktami rolnymi między WE a poszczególnymi krajami członkowskimi EFTA. Porozumienia te rozszerzają i uzupełniają już wcześniej zawarte umowy [Umowa między EWG a Królestwem Szwecji podpisana 22 lipca 1972 r. i umowa w formie wymiany listów o rolnictwie i rybołówstwie podpisana 14 lipca 1986 r.; Umowa między EWG a Konfederacją Szwajcarską podpisana 22 lipca 1972 r. i umowa w formie wymiany listów o rolnictwie i rybołówstwie podpisana 14 lipca 1986 r.; Umowa między BWG a Królestwem Norwegü podpisana 22 lipca 1972 r. i umowa w formie wymiany listów o rolnictwie i rybołówstwie podpisana 14 lipca 1986 r.; Umowa między BWG a Republiką Islandii podpisana 22 Lipca 1972 r.]. Są one m.in. wyrazem wspólnego celu, jaki sobie wyznaczyły Strony w zakresie przyczyniania się do zmniejszenia nierówności socjalnych i ekonomicznych w rozwoju poszczególnych regionów (por. Protokół 42 Układu EOG).
W sytuacji gdy Strony udzieliły sobie koncesji taryfowych na ten sam produkt w Układzie EOG, jak i w dwustronnych porozumieniach co do handlu rolnego, w praktyce będą miały zastosowanie dalej idące ustępstwa.
15 kwietnia 1993 r. weszły tymczasowo w życie dwustronne porozumienia co do handlu rolnego w formie wymiany listów między EWG a Austrią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją. Rozwiązanie to wynika z przedłużającego się wprowadzania w życie Układu EOG po wycofaniu się Szwajcarii z tego przedsięwzięcia (wskutek negatywnego wyniku referendum w sprawie ratyfikacji Układu EOG) [Por. Decyzja Rady (EWG) nr 239/93 z 15 marca 1993 r., OJ L109/93.]. Jeśli Układ EOG nie wejdzie w życie przed 1 stycznia 1994 r., powyższe porozumienia będą przedłużane.
Porozumienie między EWG a Austrią zawiera regulacje dotyczące:
– handlu serem (udzielono sobie wzajemnie bezcłowych kwot taryfowych na określone gatunki sera oraz ustalono zasady monitorowania cen),
– wzajemnych bezcłowych kwot taryfowych w handlu owocami i sokami z warzyw,
– wzajemnych bezcłowych kwot taryfowych na import niektórych gatunków win, przy czym Portugalia może nakładać na import wina z Austrii cła w takiej wysokości, jak stosowała przy imporcie z WE 30 grudnia 1985 r., ponieważ znajduje się na etapie przejściowym (jeśli chodzi o handel rolny) do pełnego członkostwa w WE,
– wzajemnych kwot taryfowych dla obniżonych o 50% opłat wyrównawczych w handlu wyrobami z mięsa wieprzowego (salami i inne kiełbasy, szynka suszona lub wędzona, bekon suszony lub wędzony),
– koncesji taryfowych udzielonych Wspólnocie przez Austrię (zerowa stawka dla 35 produktów, m in. na import kwiatów ciętych, niektórych warzyw, orzechów, bananów, daktyli, fig i innych egzotycznych owoców i przypraw, oliwy z oliwek, pomidorów i niektórych alkoholi).
Postanowienia dwustronnego porozumienia między EWG a Finlandią dotyczą:
– wzajemnych kwot taryfowych (przy obniżce opłat wyrównawczych) w handlu niektórymi gatunkami serów oraz monitorowania cen,
– wzajemnych obniżek opłat wyrównawczych dla określonych kwot taryfowych w imporcie mięsa wieprzowego (do Wspólnoty) i wołowego (do Finlandii) oraz konsultacji cenowych w celu zapobiegania perturbacjom rynkowym,
– koncesji udzielonych Wspólnocie przez Finlandię (zerowa stawka celna w imporcie około 66 produktów; m.in. czosnku, szparagów, orzechów, winogron, owoców południowych, masła kakaowego, wanilii, grzybów, niektórych wstępnie zakonserwowanych warzyw, niektórych win i soków owocowych, irlandzkiej whisky i likieru, rumu i tytoniu), importu WE bezcłowej oryginalnej fińskiej wódki w butelkach.
Porozumienie między EWG a Islandią zawiera następujące postanowienia: Islandia zniesie z dniem wejścia w życie porozumienia stawki celne na około 84 produkty importowane z WE, m.in.: kwiaty cięte, niektóre warzywa, orzechy, owoce południowe, niektóre wstępnie przetworzone warzywa i owoce oraz grzyby, soki z owoców cytrusowych, niektóre wina, i mocniejsze alkohole, surowy tytoń).
Umowa między EWG a Norwegią dotyczy:
– handlu serem (obniżka ceł importowych przez obie strony w ramach określonych kwot taryfowych oraz zobowiązanie do nadzoru cenowego),
– handlu niektórymi produktami szklarniowymi (WE wprowadzi sezonowe, bezcłowe kwoty taryfowe na import niektórych warzyw i owoców, Norwegia zniesie ograniczenia ilościowe i cła oraz wprowadzi bezcłowe kwoty taryfowe na niektóre kwiaty cięte),
– koncesji taryfowych udzielonych Wspólnocie przez Norwegię (zniesienie ceł na około 90 produktów, takich jak w innych krajach EFTA).
Umowa o handlu produktami rolnymi między EWG a Szwecją zawiera:
– uzgodnienia dotyczące handlu wołowina, łącznie z produktami będącymi efektem obróbki cieplnej (wzajemne bezcłowe kwoty taryfowe),
– kwoty taryfowe udzielone Szwecji przez Wspólnotę (zerowa lub obniżona stawka celna na import około 21 produktów, m.in. na mięso reniferów, niektóre mrożone warzywa i sery, margarynę, dżemy i marmolady, soki owocowe, pokarm dla zwierząt domowych),
– bezcłowe kwoty taryfowe udzielone Wspólnocie przez Szwecję (na import około 20 produktów, m.in. na niektóre sery, mrożone warzywa, margarynę, grzyby przetworzone, marmolady z owoców cytrusowych i innych, pokarm dla zwierząt domowych),
– koncesje taryfowe Szwecji dla WE (cło zerowe lub obniżone dla około 43 produktów, takich jak w przypadku koncesji udzielonych przez inne kraje EFTA),
– uzgodnienia dotyczące handlu używkami alkoholowymi (cło zerowe we wzajemnej wymianie określonych alkoholi przy uwzględnieniu okresu przejściowego dla Hiszpanii i Portugalii).
W przypadku wszystkich powyższych porozumień obowiązuje spełnianie reguł pochodzenia towarów.