W ostatniej dekadzie rządów PZPR stagnacji i nierównowadze gospodarczej towarzyszyło wiele negatywnych zjawisk społecznych. W 1982 roku miał miejsce głęboki spadek spożycia, związany z gwałtownym wzrostem cen i rozszerzeniem zaopatrzenia reglamentowanego. Przeciętna rodzina przeznaczała na żywność 38% budżetu rodzinnego, co stawiało Polskę w grupie krajów zacofanych. Jednocześnie gwałtownie zmalały zakupy pochodzenia przemysłowego (sprzęt gospodarstwa domowego, elektroniczny, sportowo-turystyczny itp.), jednocześnie poziom technologiczny i jakość tych produktów był niezwykle niski. Pod wpływem trudności gospodarczych i spadku płac narastały problemy na rynku pracy. [1]
Ostatnia dekada rządów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) była okresem dramatycznych przemian i gwałtownych wydarzeń, które doprowadziły do upadku komunizmu w Polsce i początku demokratycznych reform. Lata 1980-1989 przyniosły głęboki kryzys gospodarczy, rosnące niezadowolenie społeczne, masowe protesty oraz ostateczne negocjacje, które zakończyły się obaleniem reżimu komunistycznego.
Na początku lat osiemdziesiątych, Polska znalazła się w stanie głębokiego kryzysu gospodarczego. Polityka intensywnego zadłużania się za granicą, prowadzona przez rząd Edwarda Gierka w latach siedemdziesiątych, miała na celu modernizację gospodarki i poprawę standardu życia. Jednak inwestycje były często nieefektywne, a rosnące zadłużenie stało się ogromnym obciążeniem dla kraju. W 1980 roku Polska była zadłużona na około 24 miliardy dolarów, co prowadziło do narastających problemów finansowych i inflacji. Gospodarka była centralnie planowana, co skutkowało niską efektywnością i chronicznymi niedoborami towarów.
W lipcu 1980 roku wybuchły masowe strajki, które rozpoczęły się w Stoczni Gdańskiej i szybko rozprzestrzeniły się na cały kraj. Robotnicy, niezadowoleni z warunków pracy i niskich płac, domagali się zmian. Strajki doprowadziły do powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, którego przewodniczącym został Lech Wałęsa. Solidarność stała się największym niezależnym ruchem społecznym w bloku wschodnim, skupiającym miliony Polaków dążących do demokratycznych reform.
W obliczu rosnącego wpływu Solidarności, władze PRL podjęły próbę stłumienia opozycji. 13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski ogłosił wprowadzenie stanu wojennego. Stan wojenny miał na celu przywrócenie kontroli nad sytuacją w kraju poprzez internowanie tysięcy działaczy opozycji, wprowadzenie godziny policyjnej, ograniczenie swobód obywatelskich oraz zakaz działalności związkowej i politycznej. Mimo to opór społeczny i aktywność podziemnych struktur Solidarności nie zanikły. Stan wojenny trwał do lipca 1983 roku, ale jego skutki były odczuwalne przez całą dekadę.
Pomimo wprowadzenia stanu wojennego, gospodarka PRL nadal borykała się z głęboką recesją, inflacją i zadłużeniem. Rząd próbował stabilizować sytuację poprzez ograniczone reformy, takie jak wprowadzenie elementów rynkowych i decentralizację, jednak te działania były niewystarczające. Kryzys gospodarczy i rosnące niezadowolenie społeczne prowadziły do kolejnych strajków i protestów. Solidarność, mimo że działała w podziemiu, nadal odgrywała kluczową rolę w organizowaniu oporu wobec reżimu.
Pod koniec lat osiemdziesiątych, w kontekście zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, władze PRL były zmuszone do podjęcia dialogu z opozycją. Michaił Gorbaczow, przywódca Związku Radzieckiego, wprowadził politykę pierestrojki i głasnosti, co oznaczało złagodzenie kursu wobec państw satelickich. W Polsce narastająca presja społeczna i ekonomiczna oraz zmiany w ZSRR stworzyły warunki do podjęcia rozmów między władzą a opozycją.
W 1988 roku zorganizowano rozmowy przy Okrągłym Stole, które trwały od lutego do kwietnia 1989 roku. W negocjacjach uczestniczyli przedstawiciele rządu, PZPR, Solidarności oraz innych ugrupowań opozycyjnych. Efektem tych rozmów było porozumienie, które przewidywało m.in. legalizację Solidarności, wprowadzenie częściowo wolnych wyborów do Sejmu oraz utworzenie nowego organu, Senatu, który miał być w pełni wybierany w wolnych wyborach.
Wybory czerwcowe w 1989 roku okazały się ogromnym sukcesem Solidarności, która zdobyła wszystkie możliwe do zdobycia mandaty w Senacie oraz 35% miejsc w Sejmie, zgodnie z ustalonymi wcześniej limitami. W wyniku tych wyborów, Tadeusz Mazowiecki, przedstawiciel Solidarności, został mianowany premierem, co oznaczało koniec monopolu PZPR na władzę i początek demokratycznych przemian.
Dekada lat osiemdziesiątych w PRL była więc czasem głębokiego kryzysu i przełomowych zmian. Upadek gospodarczy, masowe ruchy społeczne, wprowadzenie stanu wojennego oraz ostateczne negocjacje Okrągłego Stołu i wybory czerwcowe 1989 roku stanowiły kluczowe etapy w procesie transformacji Polski. To burzliwe dziesięciolecie przygotowało grunt pod budowę nowego, demokratycznego państwa i gospodarki rynkowej, która zaczęła się rozwijać w latach dziewięćdziesiątych. Wydarzenia te pozostają głęboko zakorzenione w pamięci społecznej jako okres walki o wolność i godność, który zmienił bieg historii Polski.
[1] Tamże, s.350.