Zasady działania Programu SAPARD

Podstawą przygotowania Programu Operacyjnego SAPARD jest Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa. Określono w nim priorytety dostosowania rolnictwa i obszarów wiejskich do akcesji. Należą do nich: ustanowienie i wdrażanie spójnej polityki strukturalnej rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa, harmonizacja prawa i struktur administracji weterynaryjnej i fitosanitarnej, modernizacja niektórych segmentów gospodarki żywnościowej (mleczarstwo, gospodarka mięsna, przetwórstwo owoców i warzyw), ekologiczne aspekty rolnictwa oraz przygotowanie do wprowadzenia Wspólnej Polityki Rolnej[1].

Realizując zobowiązania zawarte w NPPC Rada Ministrów RP w lipcu 1999 roku przyjęła dokument strategiczny Spójna Polityka Strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa formułujący następujące cele polityki krajowej wobec obszarów wiejskich i rolnictwa:

• kształtowanie warunków pracy i życia ludności wiejskiej odpowiadających standardom cywilizacyjnym i pozwalających mieszkańcom wsi realizować ich cele ekonomiczne, edukacyjne, kulturowe i społeczne; przebudowa struktur sektora rolnego tworząca przesłanki adaptacji rolnictwa do zmieniającej się sytuacji gospodarczej i społecznej;
• kształtowanie warunków rozwoju zrównoważonego na obszarach wiejskich, ochrona zasobów środowiska naturalnego wraz z wiejskim dziedzictwem kulturowym.

Realizacja powyższych celów wymaga działań długofalowych i zaangażowania dużych środków finansowych. Formułując cele strategiczne rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa uwzględniono gotowość przystąpienia Polski do Unii Europejskiej od dnia 1 stycznia 2003 roku, z czego wynika nasilenie działań dostosowawczych[2].

Cele polskiej polityki rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa są zgodne z kierunkami polityki strukturalnej UE i zaproponowanej w Rozporządzeniu SAPARD strategii przedakcesyjnej. Polska strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa realizowana będzie w oparciu o środki krajowe oraz pomocowe, dostępne m.in. w ramach programu SAPARD. Formułując strategię niniejszego programu operacyjnego skupiono się na tych dziedzinach, które wymagają największych nakładów inwestycyjnych w związku z szeroko rozumianymi przygotowaniami Polski do integracji z UE, a także decydować będą, w okresie po uzyskaniu członkostwa, o żywotności obszarów wiejskich i rolnictwa w warunkach Jednolitego Rynku. Wsparcie przedakcesyjne udzielane przez UE stanowi ważny element procesu osiągnięcia wyżej wymienionych celów, poprzez zapewnianie dodatkowych środków finansowych, przygotowanie struktur administracyjnych do podejmowania decyzji i efektywnego zarządzania, zgodnie z procedurami UE[3].

Zgodnie z art. 1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1268/1999, wsparcie może być udzielone w celu ułatwienia spełnienia kryteriów określonych w Partnerstwie dla Członkostwa i powinno odnosić się szczególnie do[4]:

• wdrażania acquis communautaire w zakresie Wspólnej Polityki Rolnej i polityk pokrewnych;
• rozwiązywania priorytetowych problemów dostosowania się rolnictwa i wsi w krajach kandydujących.

Podstawami prawnymi ubiegania się o pomoc finansową w ramach Programu SAPARD są[5]:

• Wieloletnia Umowa Finansowa pomiędzy Komisją Wspólnot Europejskich występującą w imieniu Wspólnoty Europejskiej a Rządem Rzeczypospolitej Polskiej występującym w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej podpisana w Brukseli w dniu 25 stycznia 2001 r. (M.P. Nr 30, poz. 502),
• Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowego zakresu i kierunków działań oraz sposobów realizacji zadań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w zakresie gospodarowania środkami pochodzącymi z funduszy Unii Europejskiej (Dz. U .Nr 102, poz. 928).

W celu ułatwienia wdrożenia acquis communautaire i przygotowania rolnictwa
i mieszkańców wsi do wyzwań związanych z wejściem Polski do UE zostały określone następujące cele dla programu SAPARD[6]:

• poprawa konkurencyjności polskiego rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego, zarówno na rynku krajowym jak i rynku międzynarodowym;
• dostosowanie sektora rolno-spożywczego do wymagań Jednolitego Rynku w zakresie wymagań sanitarnych, higienicznych oraz jakościowych;
• wsparcie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich poprzez rozwój infrastruktury technicznej oraz tworzenie warunków do podejmowania pozarolniczej działalności gospodarczej na wsi.

Strategia programu SAPARD wynika z analizy sytuacji na obszarach wiejskich Polski i w sektorze rolno-spożywczym. Ponadto uwzględnia konieczność dostosowania do wymogów Jednolitego Rynku UE. Decyzje dotyczące wyboru celów i środków podjęte zostały w wyniku konsultacji, w tym z przedstawicielami samorządu terytorialnego.

Program Operacyjny SAPARD dla Polski w Polsce oparty jest na dwóch priorytetach[7]:

1. Poprawie efektywności sektora rolno-spożywczego,
2. Poprawie warunków prowadzenia działalności gospodarczej i tworzeniu miejsc pracy wspierane przez oś komplementarną.

W ramach obu priorytetów zostały wyznaczone działania mające umożliwić ich realizację. Wybrane działania zakwalifikowano do trzech grup zwanych osiami, przy czym oś komparatywna ma wspierać realizację dwóch osi priorytetowych.

Do osi poprawy efektywności sektora rolno-spożywczego, zalicza się[8]:

• Działanie 1 – poprawa przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych.
• Działanie 2 – inwestycje w gospodarstwach rolnych.

Do osi priorytetowej II – Poprawy warunków prowadzenia działalności gospodarczej
i tworzenie miejsc pracy należą[9]:

• Działanie 3 – rozwój i poprawa infrastruktury obszarów wiejskich,
• Działanie 4 – różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich.

Z kolei w ramach osi komplementarnej realizuje się:

• Działanie 5 – programy rolnośrodowiskowe i zalesianie,
• Działanie 6 – szkolenia zawodowe,
• Działanie 7 – pomoc techniczna.

Wszystkie działania wymagają uwzględnienia wymogów związanych z ochroną środowiska[10].

W ramach Programu Operacyjnego określono strategiczne cele, którymi są:

1. Inwestycje w gospodarstwach rolnych,
2. Polepszenie przetwórstwa i komercjalizacji produktów rolnych i rybnych,
3. Polepszenie struktur kontroli jakości weterynaryjnej i fitosanitarnej, jakości artykułów spożywczych i ochrony konsumentów,
4. Programy rolnośrodowiskowe – stosowanie metod produkcji rolnej sprzyjających ochronie środowiska i zachowanie przestrzeni naturalnej,
5. Różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich – rozwój
   i dywersyfikacja działalności gospodarczej, stworzenie wielorakich działań
   i alternatywnych źródeł dochodów,
6. Tworzenie usług zastępczych i zawiadywanie gospodarstwami rolnymi (systemy pomocy i usługi zarządcze),
7. Tworzenie zrzeszeń producentów,
8. Renowacja i rozwój wiosek oraz ochrona i konserwacja wiejskich zabytków,
9. Reparcelacja i poprawa struktury agrarnej,
10. Utworzenie i prowadzenie rejestru ziemi,
11. Polepszenie przygotowania zawodowego (poprawa jakości szkoleń),
12. Rozwój i poprawa infrastruktury wiejskiej,
13. Zarządzanie źródłami nawodnień rolniczych,
14. Leśnictwo, w tym zalesianie regionów rolnych, inwestowanie w gospodarstwa leśne,
15. Pomoc techniczna, w zakresie środków objętych mniejszym rozporządzeniem, włącznie ze studiami w ramach przygotowań i kampanii informacyjnej.

Podział środków pomiędzy kraje kandydujące został dokonany w oparciu o 4 obiektywne kryteria: populacja rolnicza, powierzchnia rolnicza, wysokość PKB na mieszkańca (liczona wg parytetu siły nabywczej) i specyficzna sytuacja terytorialna.  Środki finansowe, są przekazywane przez Komisję Europejską Polsce w ramach Programu SAPARD, to pomoc bezzwrotna. Przekazywanie tych środków beneficjentom programu (przedsiębiorstwom, rolnikom, samorządom terytorialnym) również odbywa się  w formie bezzwrotnych dotacji. Płatności dokonywane na rzecz beneficjentów przez ARiMR dokonywane są w walucie krajowej i w oparciu o deklaracje wydatków poniesionych przez beneficjenta i tylko w odniesieniu do projektów zakwalifikowanych po wydaniu przez Komisję Europejską formalnej decyzji o zatwierdzeniu systemu zarządzania Programem SAPARD jako refundacje tzw. kosztów kwalifikowanych.

Tabela 3. Podział środków SAPARD na poszczególne kraje kandydujące

Źródło: Opracowano na podstawie danych: www.arimr.gov.pl, 24.07.2006 r.

W ramach Programu SAPARD z budżetu Unii Europejskiej – Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnych, przeznaczono 529 milionów euro dla krajów kandydujących rocznie. Oficjalna alokacja środków SAPARD dla Polski wyniosła 171,6 milionów euro (tabela 4).

Środki zostały podzielone między poszczególne kraje kandydujące na podstawie takich parametrów jak[11]:

• liczba ludności rolniczej,
• powierzchnia użytków rolnych,
• wysokość PKB na osobę według parytetu siły nabywczej,
• specyficzna sytuacja terytorialna.

Ostatnim warunkiem rozpoczęcia Programu SAPARD było stworzenie w każdym
z 10 krajów ubiegających się o członkostwo instytucji odpowiedzialnej za zarządzanie
SAPARD-em. Agencja SAPARD pełni funkcję wdrażającą oraz funkcję płatniczą. W ramach funkcji wdrażającej do jej zadań należy[12]:

• wzywanie do składania projektów,
• wybór projektów,
• sprawdzanie wniosków o zatwierdzenie projektów pod względem warunków ogólnych, wyboru i zawartości zatwierdzonego Programu Rozwoju Rolnictwa i Wsi SAPARD,
• ustalanie zobowiązań pomiędzy agencją a potencjalnym beneficjentem oraz wydawanie zezwoleń na rozpoczęcie prac,
• prowadzenie niezbędnych kontroli na miejscu przed i po zatwierdzeniu projektu,
• sprawozdawczość w zakresie postępów wdrażanych środków w oparciu o wskaźniki.

Z kolei funkcja płatnicza Agencji SAPARD obejmuje takie działania jak[13]:

• sprawdzanie wniosków w sprawie płatności,
• przeprowadzanie kontroli na miejscu i stwierdzenie dopuszczalności do płatności,
• zezwalanie na płatność,
• dokonywanie płatności,
• księgowanie zobowiązań i płatności,
• w odpowiednich przypadkach kontrola beneficjentów po dokonaniu płatności w celu sprawdzenia czy warunki grantu są nadal przestrzegane.

Instytucją realizującą Program czyli Agencją SAPARD w Polsce jest Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Oficjalny dokument potwierdzający ten fakt został opublikowany w Dzienniku Urzędowym Wspólnoty Europejskiej z dnia 2 lipca 2002 roku (2002/593/EC).

Tabela 4a. Podział środków finansowych z Funduszu SAPARD na działania w latach 2000-2006 (w euro)

Źródło: Opracowano na podstawie danych: www.arimr.gov.pl, 18.07.2006 r.

Tabela 4b. Podział środków finansowych z Funduszu SAPARD na działania w latach 2000-2006 (w euro)

Źródło: Opracowano na podstawie danych: www.arimr.gov.pl, 18.07.2006 r.

Według danych zamieszczonych w tabeli 5 Polska w latach 2004-2006 najwięcej środków finansowych otrzymała na działania związane z poprawą przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych (Działanie 1). W roku 2000 oraz 2001 znaczna część środków została przeznaczona na rozwój i poprawę infrastruktury na obszarach wiejskich (odpowiednio 155 980 804 euro i 79 195 579 euro). Ze względu na wprowadzane projekty pilotażowe mało środków finansowych zostało zaabsorbowanych w programy rolnośrodowiskowe (wprowadzone od 2002 r.), szkolenia zawodowe i pomoc techniczną. Od 2002 roku na Działanie 1, Działanie 3 oraz Działanie 5 przyznawane środki pozostają na niezmienionym poziomie.

[1] SAPARD. Program operacyjny dla Polski, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2003 r., s. 34-35.

[2] Tamże, s. 34.

[3] SAPARD. Program operacyjny dla Polski, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2003 r., s. 34-35

[4] Rozporządzenie Rady (WE) nr 1268/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. w sprawie wsparcia wspólnoty dla działań przedakcesyjnych na rzecz rolnictwa oraz rozwoju obszarów wiejskich kandydujących z Europy Środkowej i Wschodniej w okresie przedakcesyjnym; Dz.U.WE nr L 161 z 26.06.1999 r.

[5] Przewodnik dla ubiegających się o dofinansowanie inwestycji  w gospodarstwach rolnych  z Programu SAPARD, Krajowe Centrum Doradztwa Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Warszawa 2002 r., s. 5.

[6]   SAPARD. Program operacyjny dla Polski, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2003 r., s. 35

[7]  Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich dla Polski na lata 2004-2006, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa, sierpień 2003 r., s. 51-53.

[8]  Przedakcesyjny Program SAPARD. Dotychczasowe doświadczenia krajów kandydackich, Instytut Ekonomii Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Komunikaty, raporty, ekspertyzy, Nr 480, Warszawa 2002 r., s. 21-24.

[9]   Tamże, s. 21-24.

[10] SAPARD. Program operacyjny dla Polski, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2003 r., s. 35.

[11] Rozporządzenie Rady (WE) nr 1268/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. w sprawie wsparcia wspólnoty dla działań przedakcesyjnych na rzecz rolnictwa oraz rozwoju obszarów wiejskich kandydujących z Europy Środkowej i Wschodniej w okresie przedakcesyjnym; Dz.U.WE nr L 161 z 26.06.1999 r., art. 2

[12] Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2222/2000 z 7 czerwca 2000 r. ustalające zasady finansowe stosowania rozporządzenie WE nr 1268/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. w sprawie wspólnotowej pomocy ze środków przedakcesyjnych na rzecz rolnictwa oraz rozwoju wiejskiego w krajach kandydackich Europy Centralnej i Wschodniej w okresie przedakcesyjnym; Dz.U.WE nr L 161 z 26.06.1999 r.

[13] Tamże, art. 5 punkt 2