UE, a równość płci – podsumowanie

Od czasu, kiedy Polska przystąpiła do UE, w naszym kraju dokonuje się prawdziwa rewolucja w prawodawstwie. Choć w codziennym życiu obywateli pozornie nie odczuwa się faktu włączenia Polski do zewnętrznego systemu prawnego, coraz więcej dziedzin naszego życia jest objętych regulacjami obowiązującymi nie tylko w Polsce, ale i na terenie całej Unii Europejskiej. Dotyczy to także polityki równościowej.

Otrzymując zaproszenie do przybliżenia problematyki kobiet w Unii Europejskiej starałam się przedstawić najważniejsze obszary objęte regulacjami unijnymi dotyczącymi prawnej sytuacji kobiet jako podmiotów prawa. Jednak polityka prawodawcza dotycząca równości płci nie jest oderwana od szerszego celu – zrównania w prawach i w możliwościach ich realizacji wszystkich obywateli Unii Europejskiej. Ten szerszy kontekst nie jest bez znaczenia zarówno dla przyszłości kobiet w społeczności unijnej, jak również w interpretowaniu przepisów już obowiązujących.

Dyrektywy „równościowe”

Dokonując z perspektywy czasu oceny polityki UE wobec kobiet należy zauważyć, że zrównanie szans kobiet i mężczyzn w udziale w życiu społecznym, politycznym, zawodowym, a także prywatnym jest nie tylko celem, ale warunkiem dalszego rozwoju integracji europejskiej. Równość płci nie jest jedynie sloganem lub taktyką polityczną, a faktycznie występującą potrzebą jak najszerszej obecności wszystkich obywateli UE we wszelkich przejawach jej funkcjonowania. Jakiekolwiek wykluczenia w tym zakresie eliminują możliwość równoważnego rozwoju społeczeństw unijnych, a tym samym rozwoju całej organizacji.

Było oczywiste, że wdrażanie procesu równouprawnienia to zadanie trudne i długotrwałe. Poprzez szereg inicjatyw legislacyjnych wprowadzono regulacje pozwalające skutecznie dążyć do równouprawnienia min. w następujących obszarach:

• Dyrektywa Rady nr 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r., dotycząca urzeczywistnienia zasady równego traktowania mężczyzn i kobiet w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia zawodowego i awansu zawodowego oraz w zakresie warunków pracy.
• Dyrektywa 92/85/EWG z 19 października 1992 r. w sprawie wprowadzania środków poprawy zdrowia i bezpieczeństwa pracownic w ciąży i pracownic, które niedawno rodziły lub karmiących piersią.
• Dyrektywa 79/7/WE z dnia 19 grudnia 1978 roku w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego.
• Dyrektywa 86/378/EWG z dnia 24 lipca 1986 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w systemach zabezpieczenia społecznego pracowników.
• Dyrektywa Rady Europejskiej ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (2000/78/WE).

Nadal jest dużo do zrobienia

Pomimo szeroko wprowadzanych zamian w prawie, nadal nie można ogłosić, że w państwach członkowskich obowiązuje pełne równouprawnienie prawne oraz faktyczne. Praktyka ciągle w sposób znaczący odbiega od teorii. Niewątpliwie wprowadzane zmiany rozbudziły w obywatelkach zwłaszcza nowych krajów UE duże nadzieje. Wydawało się, że tak silna struktura biurokratyczna, jaką jest UE, wymusi w życiu codziennym stosowanie praktyk równościowych. Szybko okazało się, że same przepisy nie wystarczą.
Co więcej, w niektórych przypadkach przepisy stanowią swoisty hamulec dla kobiet pragnących np. rozwijać swoją karierę zawodową. Skoro bowiem zatrudnienie kobiet wiąże się z wieloma gwarancjami wymaganymi od pracodawców, ci obawiają się zatrudniać kobiety i w ten sposób osiągamy efekt odwrotny do zamierzonego. Wszelkie przewidziane prawem gwarancje oraz represyjność prawa nie są wystarczającymi czynnikami do zmiany mentalności społeczeństw. Świadomość prawna kobiet, ich postawa życiowa, poczucie własnej roli społecznej muszą być silniejszym bodźcem do zmian społecznych niż samo prawo.

Mając na uwadze fakt, że cel prawa dotyczącego równouprawnienia nie został osiągnięty, postanowiono wyznaczyć najważniejsze obszary, w których podejmowanie dalszych działań jest niezbędne. Nie oznacza to, że postuluje się zmianę już obranego kierunku lub dezawuuje już osiągnięte efekty. Dalsze działania mają być oparte na zasadzie kontynuacji i stopniowego dążenia do równouprawnienia kobiet i mężczyzn.
Dokumentem, na podstawie którego ustalono katalog priorytetów w działaniu na rzecz równości płci jest Komunikat Komisji Europejskiej dotyczący planu działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn 2006 – 2010 wydany w 6 marca 2006 roku. Plan zawiera sześć wyodrębnionych priorytetów. Opisują one obszary, w których Wspólnota ma zamiar wyeliminować wszelkie formy nierówności płci. Poznajmy te priorytety

I. Równość ekonomiczna

Pomimo przyjętej 5 lipca 2006 r. Dyrektywy w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (2006/54/WE) dysproporcje w zakresie zapewnienia równości dla kobiet i mężczyzn na płaszczyźnie ekonomicznej w dalszym ciągu stanowią realny problem w całej Unii Europejskiej. Nadal możemy odnotować około 15 proc. różnicę w zarobkach kobiet i mężczyzn wynikającą głównie ze strukturalnych nierówności na rynku pracy.
Założenie likwidowania różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn w życiu zawodowym zostało włączone do realizowanego obecnie Programu Strategii Lizbońskiej. Głównym celem strategii jest stworzenie na terytorium Unii Europejskiej, najbardziej konkurencyjnej gospodarki na świecie. Cel ten ma zostać zrealizowany do roku 2010 między innymi poprzez modernizację polityki zatrudnienia oraz kreowanie pozytywnych zmian na rynku pracy.

W UE ma być także więcej kobiet, które prowadzą własne firmy. Obecnie w Unii Europejskiej kobiety stanowią około 30 proc. przedsiębiorców. Tak mała liczba wynika i z faktu, że kobiety spotykają się z większymi niż mężczyźni przeszkodami w uzyskaniu środków finansowych na rozpoczęcie działalności oraz w dostępie do szkoleń.

Kobiety są również grupą bardziej zagrożoną ubóstwem. Konieczne jest więc uszczelnienie systemu zabezpieczeń społecznych tak, by kobiety mogły nabywać odpowiednie prawa do indywidualnych świadczeń emerytalnych.

Zarówno kobiety, jak i mężczyźni borykają się z różnymi zagrożeniami zdrowotnymi związanymi z aktywnością zawodową. Jednak obecnie duża część badań medycznych jak również standardy bezpieczeństwa i higieny pracy odnoszą się w większym stopniu do mężczyzn i zdominowanych przez mężczyzn obszarów zawodowych.

II. Pogodzenie życia prywatnego i zawodowego

Wszelkie działania propagujące rodzicielstwo nie mogą sprowadzić się jedynie do kampanii świadomościowych, ale muszą wiązać się z rozwiązaniami systemowymi dotyczącymi czasu pracy. Czas pracy w krajach UE staje się coraz bardziej elastyczny, co w dalszej konsekwencji powinno prowadzić do skutecznego pogodzenia życia zawodowego z rodzinnym. Wprowadzenie form prawnych dających pracownikowi możliwość wykonywania pracy bez konieczności przerywania opieki nad dzieckiem wydaje się być najwłaściwszą zmianą dokonywaną w porządkach prawnych państw członkowskich w tym zakresie.
Stosunkowo niewiele ojców korzysta z możliwości wzięcia urlopu rodzicielskiego (macierzyńskiego lub wychowawczego) lub decyduje się na pracę na pół etatu. Konieczne jest podjęcie działań uświadamiających, że mężczyźni mają taką możliwość oraz zachęcających ich do podjęcia opieki nad dziećmi.

Nie ma też wątpliwości, że trzeba przeciwdziałać postępującemu w poszczególnych państwach członkowskich spadkowi demograficznemu oraz starzeniu się społeczeństw krajów UE. Warto np. poprawić jakość ośrodków oferujących opiekę nad dziećmi w czasie pracy rodziców. Wszystkie wymienione powyżej działania mogą spowodować, że w UE będzie się rodzić więcej dzieci.

III. Równe uczestnictwo w podejmowaniu decyzji

W krajach UE utrzymuje się niską obecność kobiet w polityce. Procentowy udział kobiet w organach władzy wykonawczej i ustawodawczej państw członkowskich UE nadal pozostaje na niewystarczającym poziomie. Tego rodzaju stan rzeczy zwykło się określać deficytem demokracji. Konsekwencją braku szerokiej obecności kobiet w życiu publicznym jest ich mniejszy udział w obsadzaniu wyższych stanowisk administracji publicznej. W dłuższej perspektywie ów brak skutkuje niemożnością podejmowania realnych działań na rzecz równouprawnienia.

By temu przeciwdziałać, ponownie wskazuje się na konieczność zapewnienia maksymalnej przejrzystości we wszelkich procedurach naboru i wyboru do gremiów kolegialnych jak i na stanowiska o charakterze publicznym. Tylko bowiem zapewnienie pełnej realizacji reguł wolnego wyboru może dać obu płciom szanse na jednakowym poziomie. Tym samym przeciwdziała się tzw. zjawisku szklanego sufitu.

W sposób szczególny wskazano w dokumencie na konieczność zwiększenia udziału kobiet w sektorze nauki i technologii. Jako priorytet uznano osiągnięcie procentowego udziału kobiet na poziomie 25 proc. na stanowiskach kierowniczych związanych z sektorem badań.

IV. Zwalczanie przemocy w rodzinie i handlu ludźmi

Pomimo szeregu wspólnych inicjatyw, a także nieustannej pracy i współpracy organów ścigania, nadal na terenie UE funkcjonuje na szeroką skalę zjawisko handlu ludźmi, którego ofiarami obok dzieci padają głównie kobiety. Taki stan rzeczy wpływa w sposób kardynalny na możliwość realizowania równych praw kobiet i mężczyzn. Proceder handlu ludźmi godzi w najbardziej podstawowe prawo jednostki, jakim jest prawo do wolności oraz prowadzi do traktowania człowieka jak przedmiotu. Bez faktycznego wyeliminowania tego rodzaju zjawisk nie może być mowy o równości płci.
Podobnie ujęto problem związany z szeroko rozumiana przemocą wobec kobiet. Tolerowanie przemocy jako jednej z form rozwiązywania problemów społecznych już dawno zostało przez ustawodawstwa państw członkowskich potępione. Bez faktycznej możliwości zapewnienia ofiarom przemocy domowej bezpieczeństwa nie są one jednak wstanie realizować swoich innych praw, a przede wszystkim nie są w stanie poprawić swojej znacznie gorszej sytuacji życiowej niż sytuacja sprawców przemocy.

Zarówno przy eliminowaniu zjawiska przemocy jak i handlu ludźmi za niezbędne uważa się podejmowanie wspólnych działań w skali nie tylko ponad państwowej, ale również znacznie wykraczającej poza granice UE.

V. Eliminowanie negatywnych stereotypów związanych z płcią

To działanie jako pierwsze z wyżej wymienionych nie ma waloru związanego bezpośrednio z prawodawstwem. UE dostrzega jednak konieczność oddziaływania na sferę świadomości swoich społeczeństw. A to dlatego, że nie wystarczy wprowadzić prawa gwarantującego równość kobiet i mężczyzn, aby tą równość faktycznie osiągnąć.

Unii Europejskiej chodzi nie tylko o eliminację negatywnych skutków dyskryminacji ze względu na płeć, ale także o zaprzestanie jej stosowania w przyszłości. A do tego konieczne jest wyeliminowanie funkcjonujących powszechnie negatywnych stereotypów dotyczących płci. Skoro bowiem stereotyp jest procesem myślowym ułatwiającym człowiekowi postrzeganie rzeczywistości, ma on jednocześnie decydujący wpływ na to, jak konkretna osoba postrzega rolę społeczną ze względu na płeć człowieka.

Za najbardziej skuteczne uznano zastąpienie stereotypów negatywnych, tymi pozytywnymi. Aby to osiągnąć koniecznym jest podjęcie szerokiej akcji edukacyjnej skierowanej w głównej mierze do młodego pokolenia. Zakłada się, że wyrobienie pozytywnych wzorców u młodych ludzi zaprocentuje w przyszłości ogólną zmianą nastawienia społecznego w kwestiach równości płci.

Komisja Europejska rozważając kwestię stereotypów nie poprzestała na wskazaniu ich częściowo negatywnego charakteru. Wskazano też obszary, w których podjecie działań jest w sposób szczególny istotne. Jako środowisko posługujące się szczególnie negatywnymi stereotypami dotyczącymi płci wskazano obszar życia zawodowego. W szczególności uznano, że koniecznym jest wyeliminowanie stereotypów „rezerwujących” dostęp do poszczególnych zawodów dla określonej płci.

Drugą grupą stereotypów o znacznie większej skali oddziaływania są stereotypy przekazywane poprzez media. Wskazano, że ukazywanie kobiet w sposób uwłaczający ich godności wywołuje szczególnie negatywne skutki społeczne. Aby móc skutecznie eliminować obecność negatywnych stereotypów w mediach postuluje się posłużenie się mediami w kampaniach świadomościowych jako źródłem pozytywnych stereotypów.

VI. Propagowanie równości w stosunkach zewnętrznych UE

UE nie zawęża pola swojego działania jedynie do państw członkowskich. Za niezbędne uznaje się oddziaływanie zarówno na państwa kandydujące do przystąpienia do UE jak i na państwa, które pretendują do otrzymania takiego statutu. Państwa europejskie nie są wyspami, na których panują takie, a nie inne relacje społeczne. UE dostrzega potrzebę szerszego spojrzenia na społeczność międzynarodową jako całość.

Mając na względzie potrzebę nie zatrzymywania procesu integracji należy już na tym etapie rozpoczynać wprowadzanie zmian w krajach zarówno pretendujących do członkostwa jak i sąsiadujących z terytorium UE w takim zakresie, aby w przyszłości zminimalizować rozwarstwienie społeczne oraz światopoglądowe w Europie. Jednocześnie trzeba mieć na względzie, że np. zwalczenie handlu ludźmi jest możliwe jedynie poprzez ścisłą współprace międzynarodowa.

Czemu akurat te działania?

Komisja Europejska wyznaczając sześć obszarów kierunkowych w dążeniu do równouprawnienia kobiet i mężczyzn daje silny sygnał dla państw członkowskich, na czym należy się skupić do roku 2010. Charakterystyczną cechą większości z tych obszarów jest ich fundamentalny charakter dla poziomu życia poszczególnych obywateli. Zarówno bowiem sfera związana z aktywnością zawodową jak i publiczną, a także potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa w życiu prywatnym, są niezbędnymi elementami równego statusu społecznego.

Od tego, czy wskazane cele dążenia do równouprawnienia zostaną osiągnięte zależy przyszłość obywateli UE. W przypadku zaprzestania skutecznej działalności zmierzającej do równouprawnienia płci zostanie utrzymana faktyczna nierówność obywateli, co jak uczy historia nie służy dobrze budowaniu silnego organizm wspólnotowego. Chociażby z tego punktu widzenia waga procesu równouprawnienia powinna osiągnąć silne wsparcie polityczne w postaci uczynienia z równości płci jednego z głównych tematów debaty publicznej w krajach członkowskich UE.

Katarzyna Maria Wolska

13 maj 2008

1) Zapisy dyrektywy 2006/54/WE, mającej na celu zapewnienie równości kobiet i mężczyzn w życiu zawodowym, dotyczyły między innymi zasady równej płacy za ta samą pracę, zasady równego traktowania w zakresie zabezpieczenia społecznego oraz zasady równego traktowania w zakresie dostępu do zatrudnienia, dostępu do szkoleń i prawa do równego warunków w pracy.