Główne postanowienia porozumienia o utworzeniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego

5/5 - (1 vote)

Celem Układu o Europejskim Obszarze Gospodarczym jest „ustanowienie dynamicznej, jednolitej i zintegrowanej struktury opartej na wspólnych zasadach i jednakowych regułach konkurencji”. Układ jest nie tylko traktatem prawnym, lecz dokumentem o charakterze wykonawczym, bowiem wprowadza środki, włączając w to również środki o charakterze prawnym, niezbędne do funkcjonowania tej struktury. Zawarte porozumienie o EOG obliguje kraje EFTA do przyjęcia tzw. „acquis communautaire” Wspólnoty, około 1400 aktów prawnych powstałych w czasie przeszło trzydziestoletniej działalności Wspólnoty. Kraje EFTA muszą także wdrożyć pewne procedury postępowania istniejące w krajach Wspólnoty.

Fundamentalną zasadą Europejskiego Obszaru Gospodarczego jest równość, wzajemność i ogólna równowag korzyści, praw i obowiązków uczestniczących państw. Jej realizację zapewnia wolny handel artykułami przemysłowymi, usługami, swobodny przepływ kapitału i ludzi. Europejski Obszar Gospodarzy, podobnie jak Jednolity Rynek Europejski, jest oparty na „czterech wolnościach”. Ponadto kraje FETA akceptują wspólnotowe reguły konkurencji i prawo o spółkach. Jednakże Układ nie obejmuje wspólnej zewnętrznej polityki handlowej, wyłącza także: ze swobodnego obrotu towary rolnego.

W dziedzinie handlu postanowiono, iż począwszy od wejścia Układu w życie może mieć miejsce swobodny przepływ towarów. Ruch towarowy może by. jednak zatrzymywany na granicach państw w razie naruszenia zasad dotyczących bezpieczeństwa i zdrowia ludzi i zwierząt. Ponieważ w tym celu zachowana zastanie kontrola graniczna pomiędzy granicami państw EFTA a WE, równocześnie z Układem o i podpisano deklarację dotyczącą uproszczenia procedury celnej i kontroli granicznej.

W dziedzinie swobodnego przemieszczania; się osób podjęto decyzję, że każdy obywatel państwa tworzącego EOG ma prawo do zamieszkania i pracy oraz oferowania swoich usług na obszarze dowolnego z osiemnastu (bez Szwajcarii) krajów. Świadectwa wykształcenia (nawet tak specjalistyczne jak architekta czy lekarza) będą uznawane bez ograniczeń na całym obszarze EOG8.

Specyficzne rozwiązania przyjęto dla rolnictwa i rybołówstwa; m.in. poprzez bilateralne porozumienia.

Zasady wolnego handlu w Europejskim Obszarze Gospodarczym nie obejmują artykułów rolnych. Kraje EFTA będą więc kontynuowały swoje narodowe polityki rolne i nie przyjmą zasad wspólnej polityki rolnej EWG. Zgodnie z intencjami GATT oba ugrupowania zobowiązały się jednak do stopniowej liberalizacji handlu artykułami rolnymi w celu zintensyfikowania obrotów poszczególnymi produktami (sery, soki owocowe i warzywne, wino, mięso, produkty ogrodnictwa) oraz w celu likwidowania różnic ekonomicznych i społecznych niektórych obszarów9. Ponadto Układ zawiera postanowienia zmierzające do redukowania w możliwie największym stopniu barier technicznych w handlu rolnym.

Postanowiono również, że handel rybami i przetworami rybnymi będzie stopniowo liberalizowany. Z dniem wejścia w życie Układu o EOG, kraje EFTA zniosą praktycznie cła na produkty rybne pochodzące ze Wspólnoty Europejskiej. Wspólnota z kolei zniesie, a na niektóre produkty stopniowo obniży, cła (jednakże z wyłączeniem pewnych rodzajów ryb). Co się tyczy dostępu do wód morskich (było to przedmiotem porozumień bilateralnych) Norwegia i Szwecja przyznały Wspólnocie prawo do dodatkowych połowów. Ustalono, że flota połowowa Hiszpanii i Portugalii będzie mogła odławiać na wodach norweskich 6 tys. ton dorsza począwszy od roku 1993 do 11 tys. ton w roku 1997. W porozumieniu z Islandii kraj ten również przyznaje pewne kwoty krajom WE10.

Europejski Obszar Gospodarczy, w zamierzeniach jego twórców, powinien przyczynić się do zwiększenia tempa wzrostu gospodarczego i wzrostu dobrobytu krajów tworzących go, a także umocnić konkurencyjną pozycję Europy w świecie. Pomimo że ratyfikację układu o EOG poprzedziły w krajach EFTA burzliwe dyskusje (w Szwajcarii został on, jak już wspomniano, odrzucony), wśród elit politycznych oraz kręgów przemysłowych powszechne jest przekonanie, że koszt nieuczestniczenia w jednolitym rynku byłby znacznie większy niż przypuszczalne straty związane ze zwiększeniem stopnia konkurencji. Przewidywane są napięcia na rynku pracy w krajach skandynawskich (Szwecja, Norwegia i Finlandia), gdzie chronieni do tej pory przez system zabezpieczeń socjalnych pracownicy zetkną się prawdopodobnie z tańszą siłą robocza pochodząca z południowych krajów Wspólnoty. Austria będzie musiała dokonać poważnej restrukturyzacji i swojej gospodarki, gdzie jednym z ważniejszych zadań do wykonania jest prywatyzacja rozbudowanego sektora państwowego Z kolei państwa Wspólnoty będą zmuszone do położenia większego nacisku na kwestię ochrony środowiska, na co nalegają kraje skandynawskie.

Układ o Europejskim Obszarze Gospodarczym składa się ze 129 artykułów ujętych w dziewięciu częściach. Jest to układ właściwy zawierający główne postanowienia dotyczące funkcjonowania Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Dołączone są do niego 22 Załączniki oraz 49 Protokołów stanowiąc jego nieodłączną całość. Ponadto Układ jest uzupełniony kilkudziesięcioma Wspólnymi Deklaracjami odnoszącymi się do najrozmaitszych kwestii związanych z EOG.

Celem Układu, zgodnie z Artykułem l, jest utworzenie jednolitego obszaru gospodarczego poprzez umacnianie handlowych i gospodarczych powiązań pomiędzy stronami Układu. Dla osiągnięcia tego celu wprowadza się:

– wolny przepływ towarów

– wolny przepływ osób;

– wolny przepływ usług;

– wolny przepływ kapitału,

– wspólny system wolnej konkurencji;

– ścisła współpracę w takich dziedzinach, jak: badania i rozwój środowiska, edukacja i polityka socjalna.

Kraje tworzące EOG postanawiają przedsięwziąć wszelkie niezbędne kroki, jakie uznają za stosowne, aby powyższe zasady wprowadzić w życie (Artykuł 3 Układu).

Ad a). Dzięki porozumieniu o strefie wolnego handlu, wprowadzonemu w życie w 1972 r., przy przepływie: towarów przemysłowych stawki celne zostały już wyeliminowane między krajami EFTA a Wspólnotą Europejską.

Układ o EOG usuwa wszystkie pozostałe bariery, hamujące swobodny przepływ towarów. Wyróżnić tu należy zwłaszcza następujące postanowienia w tym zakresie:

– zakaz stosowania jakichkolwiek: ograniczeń ilościowych środków o podobnym znaczeniu,

– wprowadzenie zasady „pochodzenie z EOG”,

– zapobieganie jakimkolwiek praktykom dyskryminacyjnym stosowanym, przez monopole państwowe w dziedzinie handlu zarówno pomiędzy krajami tworzącymi EOG, jak i w odniesieniu do warunków. na, jakich towary są dostarczane i sprzedawane,

– niestosowanie w pewnych warunkach środków antydumpingowych w wewnętrznych stosunkach EOG,

– usunięcie barier technicznych w handlu, uproszczenie kontroli granicznej i wszelkich procedur administracyjnych związanych z handlem,

– utworzenie wspólnego rynku zamówień publicznych,

– uproszczenie zasad handlu przetworzonymi artykułami rolnymi.

Ad b). Niedopuszczalne będą jakiekolwiek formy dyskryminacji pracowników (najemnych i pracujących na własny rachunek) pod względem narodowości, wynagrodzenia czy innych warunków pracy.

W odniesieniu do ubezpieczeń społecznych – te same zasady koordynacji różnych narodowych systemów ubezpieczeń społecznych umożliwi, wszystkim pracownikom, bez względu na kraj pochodzenia, korzystanie z nieprzerwanej i świadczonej w sposób niedyskryminacyjny opieki socjalnej.

Swoboda wyboru miejsca pracy przysługuje nie tylko pracownikom, ale i osobom zakładającym firmę. Zasada wolnej przedsiębiorczości jest silnie zaakcentowana w Układzie o EOG. Znaczy to, że obywatele jakiegokolwiek kraju z EOG maja prawo do założenia firmy, oddziału czy agencji itp., a także wykonywania pracy na własny rachunek na terenie EOG.

Dyplomy i świadectwa kwalifikacji zawodowych będą jednakowo ważne na terenie całego EOG, również studenci będą mogli uczyć się lub uzupełniać swoje wykształcenie w jakimkolwiek kraju EOG.

Ad c). Układ o EOG gwarantuje swobodę przepływu usług na podstawie klauzuli narodowej. Wszystkie kraje EOG zobowiązały się do traktowania firm usługowych z innych państw tego obszaru nie gorzej niż własnych.

W odniesieniu do usług finansowych ustalono, iż wszystkie instytucje kredytowe działające w EOG obowiązuje zasada jednego zezwolenia, która ma jednakowa. moc prawną we wszystkich krajach w EOG.

Natomiast zasada kontroli kraju macierzystego czyni kraj macierzysty odpowiedzialnym za nadzorowanie działalności krajowych instytucji kredytowych w sytuacji, gdy ich działalność jest przeniesiona poza granice kraju.

Układ reguluje także: sferę obrotów, papierami wartościowymi. W celu zabezpieczenia interesów inwestorów ustalone są ścisłe reguły określające minimalną wartość kapitału. Wprowadzono wymóg ujawniania informacji przez spółki notowane na giełdach.

Odpowiednie postanowienia regulują ubezpieczenia, łącznie z ubezpieczeniami na życie oraz motoryzacyjnymi. Układ zawiera także uregulowania prawne w dziedzinie usług telekomunikacyjnych, audiowizualnych i informacyjnych.

Postanowienia dotyczące transportu opierają się na zasadzie wzajemności i wolnego dostępu do rynku wszystkich stron, większej liberalizacji .usług transportowych na bazie multilateralnej oraz wzajemnego dostosowania wymogów technicznych i warunków pracy. Dotyczą one wszystkich rodzajów transportu, tj. lądowego, morskiego oraz powietrznego.

Odrębne dwustronne; porozumienia zostały zawarte: pomiędzy Wspólnotą a Austria i Szwajcarią odnośnie tranzytu drogowego. Celem tych porozumień jest: umocnienie współpracy pomiędzy zainteresowanymi krajami, pobudzenie konwencjonalnego transportu kolejowego, jak i łączonego transportu drogowo-kolejowego (w trosce o środowisko i zdrowie publiczne) oraz łatwiejszy dostęp do rynku: Kraje-strony powyższych porozumień określiły liczbę przejść tranzytowych.

W sprawie tranzytu drogowego uwzględniono interesy państw; których szczególnie to dotyczyło. Wspólnota Europejska zgodziła się z żądaniami Austrii, aby ograniczyć o 60% w ciągu 12 lat emisję spalin ciężarówek oraz przyjęła wniosek Szwajcarii, by skierować część tranzytu towarów Wspólnoty na linie kolejowe tego kraju. Kraje EFTA potwierdziły, że przyjmą wszystkie inne wspólnotowe zasady transportu, łącznie z zasadą otwarcia dla nieskrępowanej konkurencji transportu powietrznego.

Ad d). Europejski Obszar Gospodarczy wprowadza niedyskryminacyjne ramy dla transferu kapitałów; inwestycji zagranicznych (bezpośrednich i portfelowych), pożyczek itd. W celu ułatwienia transferu kapitałów .zniesiono nie tylko kontrolę wymiany jako bezpośrednio hamującą transfer kapitałów, lecz równie inne pośrednie bariery. W stosunku do przepływu kapitałów stosowana będzie klauzula narodowa nakazująca taktowanie kapitałów zagranicznych na prawach nie gorszych niż krajowe.

W przypadku podejmowania inwestycji i zakładania przedsiębiorstw w sektorze rybołówstwa Norwegia i Islandia zostały wyłączone z ogólnych postanowień; kraje te będą stosowały swoje narodowe systemy prawne.

Ad e). Priorytetowym celem EOG jest przestrzeganie jednakowych warunków wolnej konkurencji. Cel ten ma zostać osiągnięty poprzez przyjęcie przez kraje EFTA zasad obowiązujących we Wspólnocie Europejskiej oraz przez wprowadzenie systemu nadzoru.

Na podstawie tych zasad kraje EFTA ustanowią struktury podobne do tych, jakie istnieją w krajach Wspólnoty, a mianowicie Władzę Nadzorczą EFTA, odpowiedzialna za stosowanie reguł EOG w krajach EFTA, oraz Trybunał EFTA, odpowiedzialny za kontrolę prawną.

Ad f). Aby zapewnić sprawną realizację „czterech wolności” na obszarze EOG, Układ reguluje współpracę w wielu dziedzinach pozagospodarczych. Są to dwie grupy dziedzin:

dziedziny bezpośrednio związane z realizację „czterech wolności” i przynajmniej w części mające wpływ na pozycję konkurencyjną wszelkich przedsięwzięć. Postanowienia Układu regulujące te dziedziny określono mianem „polityk horyzontalnych (horizontal policies). Obejmują one w szczególności politykę socjalną, ochronę konsumenta, ochronę środowiska, współpracę w dziedzinie statystyki oraz prawo o spółkach.

dziedziny nie związane bezpośrednio z przepływem towarów, usług, kapitału i osób, ale mające na nie duży wpływ. Chodzi tu w szczególności o takie działania, jak: badania i rozwój technologiczny, edukacja i szkolenia, społeczne aspekty działań wymienionych w ramach poprzedniego punktu i odnoszących się do ochrony środowiska, polityki socjalnej i ochrony konsumenta, również pomoc małym i średnim przedsiębiorstwom, turystyka, sektor audiowizualny oraz civil protection. Postanowienia Układu regulujące te dziedziny określono mianem polityk wspomagających” (flanking policies). Warto nadmienić przy tej okazji, że polityki „horyzontalne” i „wspomagające” są dziedzinami, do których ostatnio przykłada się szczególna uwagę we Wspólnocie Europejskiej. Podczas szczytu w Maastricht w grudniu 1991 r. podczas którego przyjęto Traktat o Unii Europejskiej) postanowiono, że niektóre z tych polityk zostaną włączone do obszaru stałego działania Wspólnoty wraz z rewizja postanowień Traktatu Rzymskiego.

Uznano, że badania i rozwój w szczególny sposób mogą poprawić pozycję konkurencyjną przemysłu europejskiego wobec głównych konkurentów, tj. Stanów Zjednoczonych i Japonii. Kraje EFTA będą mogły uczestniczyć w programach Wspólnoty dotyczących badań nad najnowszymi technologiami w dziedzinie komunikacji, informatyki i ochrony środowiska. Postanowiono również ułatwiać małym firmom dostęp do najnowszych technologii i nowych rynków.

Do dziedziny przyspieszającej sprawną realizację celów EOG zaliczono także współpracę w zakresie statystyki, pomoc dla małych i średnich przedsiębiorstw za pośrednictwem systemu BC-Net, jak również ochronę środowiska. Wspólnota Europejska ustanowiła szereg programów szkoleniowych dla studentów i pracowników, do których kraje EFTA będą miały dostęp. W szczególności chodzi tu o tak duże programy, jak: Erasmus, Comett II, Petra, Lingua, Science/Spes oraz Youth for Europe12.

Polityka socjalna ma na celu ochronę zdrowia i bezpieczeństwa pracowników. W Układzie EOG objęła ona jednakowe traktowanie kobiet i mężczyzn, szczególnie pod względem wynagradzania za pracę, ustalenie minimalnego wynagrodzenia za pracę, poprawę warunków pracy i utrzymywanie stałego dialogu pomiędzy pracodawcami a pracownikami w obrębie EOG.

Zgodnie z Traktatem Rzymskim celem EWG jest dążenie do utworzenia z krajów w niej uczestniczących jednolitego organizmu gospodarczego (Traktat Rzymski, Preambuła). Wprowadzono w związku z tym wiele mechanizmów pozwalających na eliminację dysproporcji w rozwoju krajów i regionów oraz stymulujących rozwój; noszą one nazwę funduszy strukturalnych (z funduszem spójnościowym/kohezyjnym włącznie). Układ o EOG również zawiera tego typu mechanizmy.

Z porównania potencjału gospodarczego obu ugrupowań wynika, że EFTA, jakkolwiek mniejsza pod względem zaludnienia (liczba ludności siedmiu krajów EFTA jest mniejsza od liczby ludności samej tylko Hiszpanii), jest znacznie bogatsza od Wspólnot Europejskich, gdzie średni dochód narodowy na głowę jest znacznie niższy niż w krajach EFTA. Stąd też jednym ze spornych punktów było żądanie uboższych krajów WE przyznania im przez kraje EFTA pewnych funduszy pozwalających zniwelować skutki przystąpienia krajów EFTA do EOG. Zgodnie z zawartym porozumieniem, zweryfikowanym po wystąpieniu Szwajcarii z Układu, pozostałe sześć krajów EFTA będzie finansować dwuprocentowe odsetki od pożyczek udzielanych corocznie przez Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) zacofanym krajom lub regionom WE. Do dyspozycji EBI kraje EFTA uczestniczce w EOG przekażą 1,5 mld ECU na okras S lat. W ciągu 10 lat będzie udzielany rabat dla pojedynczych kredytów oraz zastosuje się dwuletni okres karencji przed spłatą pożyczonego kapitału. Specjalnie utworzony Mechanizm Finansowy (Financial Mechanism) przewiduje składanie wniosków o kredyty bezpośrednio do EBI.

Członkowie EFTA przekażą ponadto 0,5 mld ECU w formie wkładu do Funduszu Spójności WE (Cohesion fund) przeznaczonego dla Hiszpanii, Portugalii, Grecji i Irlandii. Środki te będą użyte w formie grantów (bezzwrotnych pożyczek) na sfinansowanie inwestycji w dziedzinie ochrony środowiska i edukacji, transportu i infrastruktury w tych krajach oraz na, wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Akceptacją projektów i podziałem środków finansowych będzie się zajmował Komitet Mechanizmu Finansowego (Financial Mechanism Committee).

Wziąwszy to wszystko pod uwagę można stwierdzić, iż Europejski Obszar Gospodarczy jest etapem na drodze krajów EFTA do przystąpienia do WE. Większość z nich złożyła jak już wspomniano, wnioski o członkostwo.

Układ o Europejskim Obszarze Gospodarczym w istotny sposób różni się od tradycyjnych porozumień międzynarodowych m.in. z powodu ustanowienia pewnych wspólnych instytucji. Do czuwania nad realizacją postanowień Układu powołano Radę EOG oraz

Wspólny Komitet. Ustalono że Rada będzie najwyższym organem decyzyjnym w EOG, złożonym z członków Rady Ministrów WE, członków Komisji i członków rządów państw EFTA, będzie się zbierać co najmniej raz na sześć miesięcy. Do jej funkcji, oprócz czuwania nad wprowadzaniem postanowień Układu, należy wytyczanie ogólnych linii działania Wspólnego Komitetu14.

Natomiast Wspólny Komitet będzie organem wykonawczym złożonym z wysokich urzędników państw członkowskich EFTA i WE. Wspólny Komitet będzie spełniał ważne funkcje o charakterze interpretacyjno-rozjemczym. Mianowicie, będzie stanowił forum wymiany poglądów i informacji, sprawował funkcje administracyjne oraz decyzyjne (szczególnie dotyczące adaptacji przepisów prawnych tworzących „aquis communautaire”), dążył do zabezpieczenia jednorodnej interpretacji postanowień Układu i na koniec będzie poszukiwał rozwiązań w każdym sporze pomiędzy stronami porozumienia dotyczącymi interpretacji lub stosowania Układu.

Obydwa ugrupowania utworzą również niezależny Wspólny Komitet Parlamentarny składający się z 66 członków (po 33 z Parlamentu Europejskiego i z parlamentów krajów EFTA), który będzie się przyczyniał do lepszego porozumienia między Wspólnota a krajami EFTA. Uzupełnieniem instytucjonalnych ram Układu o EOG ma być Komitet Konsultacyjny EOG, który będzie miejscem spotkań przedstawicieli sfery socjalnej partnerów EOG.

Układ o Europejskim Obszarze Gospodarczym, który przyznaje wzajemnie krajom EFTA i WE szczególne prawa, nie zawiera postanowień dotyczących wspólnej waluty, jak i uczestnictwa krajów EFTA w Europejskim Systemie Walutowym czy Europejskiej Unii Monetarnej. W ramach Układu o EOG kraje EFTA nie będą uczestniczyły również w opracowywaniu wspólnej polityki obronnej i zagranicznej WE. Są to filary, na których opiera się Traktat z Maastricht15.

Współpraca gospodarcza między EWG a państwami EFTA

5/5 - (1 vote)

Mimo dużych sukcesów EFTA nie rozwiązała wielu problemów gospodarczych krajów członkowskich. Przyczyny tego, oprócz czynników strukturalnych (silne powiązania gospodarcze niektórych krajów z EWG, zawężenie integracji jedynie do sfery przemysłowej), było z jednej strony traktowanie Stowarzyszenia przez kraje członkowskie jako organizacji tymczasowej przed przystąpieniem do EWG. Z drugiej strony, wskutek obniżania ceł i innych ograniczeń (w ramach GATT) w obrotach wzajemnych krajów EFTA i EWG, współzależność ich gospodarek bardzo silnie wzrosła. W latach 1959-66 przeciętne roczne tempo wzrostu eksportu krajów EFTA do krajów EWG sięgało 9,1%, podczas gdy do pozostałych krajów tylko 5,9%.

W maju 1965 r. z inicjatywy premiera W. Brytanii Harolda Wilsona odbyła się w Wiedniu konferencja państw EWG i EFTA poświęcona sprawie zbliżenia tych dwóch ugrupowań W wyniku spotkania uznano za celowe zacieśnienie współpracy miedzy nimi, jednak każda ze stron inaczej ją rozumiała. Kraje EWG dążyły do zacieśniania więzi nie z całym Stowarzyszeniem jako takim, lecz z pojedynczymi państwami. Stanowisko to wynikało z braku w EFTA organu o charakterze ponadnarodowym, posiadającego kompetencje do występowania i podejmowania decyzji w imieniu swoich członków. Natomiast niektóre z państw EFTA były bardziej zainteresowane jak najszybszym przystąpieniem do EWG w charakterze pełnoprawnego członka niż realizacja długoletnich planów stopniowego zbliżania się do EWG.

Pomimo że bodźcem do utworzenia Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) było dla państw założycielskich powstanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG), to oba ugrupowania nie były względem siebie antagonistyczne, a współpracę z EWG kraje EFTA zawsze traktowały jako jedno z podstawowych zadań ich ugrupowania. EWG traktowana jako całość, była (i jest nadal) największym partnerem handlowym Stowarzyszenia i vice versa, niezależnie od dużej różnicy potencjału ekonomicznego na korzyść Wspólnoty. W latach sześćdziesiątych 23-26% eksportu globalnego krajów EFTA było lokowane na rynkach krajów EWG, a te z kolei 21,5-18,5% swego eksportu globalnego kierowały na rynki2. Tak znaczna waga wzajemnych stosunków handlowych w sposób naturalny sprawiała, że oba ugrupowania były zainteresowane ściślejszym zespoleniem ekonomicznym. W tej sytuacji W. Brytania, a z nią szereg innych państw EFTA, podjęła próbę przystąpienia do WE. Po wielu spotkaniach na szczeblu Rady EFTA, w trakcie których omawiano te problemy, w maju 1967 r. W. Brytania: i Dania, a. w lipcu tegoż roku Norwegia zgłosiły formalne wnioski o przyjęcie do Wspólnoty (jednocześnie Szwecja zgłosiła wniosek o stowarzyszenie z EWG). Dla W. Brytanii była to już kolejna próba związania się ze Wspólnotą. Liczne sprzeczności między Francją a W. Brytanią powodowały, że Francja przez wiele lat z powodzeniem utrzymywała W. Brytanię ,poza procesami integracyjnymi we Wspólnocie. Ta postawa Francji była związana z polityką generała Charlesa de Gaulle'a, który blokował członkostwo W. Brytanii w EWG. Przezwyciężenie impasu stało się możliwe dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych.

Ustąpienie generała de Gaulle'a z funkcji prezydenta Francji, po przegranym referendum w sprawie struktury administracyjnej kraju, co pozwoliło W. Brytanü przystąpić do kolejnych negocjacji z. EWG. Nowy prezydent .Francji Georges Pompidou wypowiedział się za pogłębieniem i rozszerzeniem Europy. Ta trójczłonowa formuła stała się podstawą kompromisu, osiągniętego na zwołanej z inicjatywy Paryża konferencji szefów rządów i państw w Hadze (1-2 grudnia 1969 r.), która pozwoliła na nowo podjąć W. Brytanii kwestię członkostwa w EWG. Razem z nią do rokowań przystąpiła Dania i Norwegia3 Dania i W. Brytania wystąpiły z EFTA w 1972 r. (z dniem 1 stycznia 1973 r. zostały członkami WE). Pozostałe kraje ugrupowania postanowiły nie rozwiązywać go, lecz kontynuować współpracę w ramach zmniejszonego składu członkowskiego Aby jednak nie tracić korzyści z liberalizacji wymiany, osiągniętych w ramach poprzedniego składu, i realizować nadal aktualny dla nich cel utworzenia jednego zachodnioeuropejskiego obszaru wolnej wymiany, postanowiły zawrzeć z Rozszerzoną EWG umowy o utworzeniu stref wolnego handlu towarami przemysłowymi.

Negocjacje między krajami EFTA a EWG rozpoczęły się w grudniu 1971 r., a zakończyły w lipcu 1972 r. podpisaniem przez każde państwo członkowskie EFTA, tj. Austrię, Szwajcarię; Szwecję, Islandię i Portugalię (wówczas jeszcze członek EFTA), układów o utworzeniu z EWG dwustronnych stref wolnego handlu produktami przemysłowymi. Finlandia, jako kraj stowarzyszony z EFTA, układ z EWG parafowała. Norwegia już wcześniej, bo w styczniu 1972 r. razem z W. Brytanią i Danią, podpisała traktat o przystąpieniu do EWG. Jednakże wynik przeprowadzonego we wrześniu referendum zmusił ja do podjęcia spóźnionych negocjacji o utworzeniu z EWG strefy wolnego handlu produktami przemysłowymi na podobnych zasadach, jak reszta krajów EFTA. W tej sytuacji układ o wolnym handlu między Norwegią a EWG ostatecznie podpisano w kwietniu 1973 r4.

Aby wszystkie układy mogły wejść w życie, musiały być ratyfikowane. W Szwajcarii ratyfikację poprzedziło referendum.

W następstwie dwustronnych układów między EWG, jako całością a każdym z krajów członkowskich EFTA powstał obszar wolnej wymiany handlowej obejmujący 16 krajów. Jednakże nie byt to wynik zawarcia wielostronnej umowy handlowej, lecz porozumień dwustronnych.

Każdy z krajów EFTA zawarł formalnie dwa układy: jeden – z Europejską Wspólnotą Gospodarczą (EWG), drugi – z Europejską Wspólnotą Węgla i Stali (EWWiS).

Układy między EWG a krajami EFTA zostały zawarte na czas nieograniczony, ale dopuszczono możliwość wypowiedzenia ich przez każdą ze stron.

Wszystkie układy z EWG zaczynały się ogólnym tekstem, zawierającym od 36 do 40 artykułów nieznacznie różniących się między sobą5.

Artykuł 1 każdego układu określał cele zawartych porozumień. Są one następujące:

– harmonijny rozwój wzajemnych stosunków gospodarczych i przez to także ekspansja

– działalności gospodarczej, poprawa warunków życia i zatrudnienia, wzrost

– produkcyjności i stabilizacja finansowa;

– zapewnienie warunków uczciwej konkurencji w handlu między partnerami układu;

– przyczynianie się do harmonijnego rozwoju i rozszerzania handlu światowego.

Artykuł 2 układów precyzował zakres towarów objętych strefą wolnego handlu wyłączone są z niej towary rolne. Niemniej, w artykule 15 układów strony deklarowały gotowość kształtowania polityki rolnej tak, aby sprzyjała harmonijnemu rozwojowi handlu produktami rolnymi. Zobowiązywały się więc do niedyskryminacyjnego stosowania swoich przepisów weterynaryjnych, sanitarnych oraz przepisów dotyczących ochrony roślinności, a także do rozpatrywania w ramach Komisji Mieszanej ewentualnych trudności w wymianie produktów rolnych. Ponadto każdy układ zawierał listę wyjątków od ogólnych postanowień liberalizacyjnych oraz odrębne Protokoły.

W Protokole I określono procedurę w stosunku do towarów wrażliwych; w Protokole II zawarto postanowienia dotyczące przetworzonych produktów rolnych (głównie żywnościowych); w Protokole III natomiast klauzule dotyczące reguł pochodzenia. Każdy układ miał również indywidualne protokoły oraz deklaracje uwzględniające specyfikę danego kraju.

Austria zawarła z EWG dodatkowy układ przejściowy, zgodnie z którym pierwsza obniżka ceł o 30% nastąpiła już 1 października 1972 r.

Układy z EWWiS zawierały 33 artykuły, z wyjątkiem układu z Islandią, który był bardziej uproszczony. Układy Austrii i Szwecji z EWWiS miały dodatkowy protokół wymieniający towary wrażliwe. Układy Austrii, Finlandii i Portugalii zawierały specjalne protokoły o ograniczeniach ilościowych a Finlandii- dodatkowo protokół o płatnościach i kredytach.6

Pierwsza obniżkę ceł o 20% stawek podstawowych (tj. stosowanym we wzajemnym handlu w dniu 1 stycznia 1972 r.) zaplanowano na 1 kwietnia 1973 r. Kolejne obniżki (również o 20%) wyznaczono na: 1 stycznia 1974 r., i stycznia 1975 r., 1 stycznia l976 r., oraz 1 lipca 1977 r. , w którym to dniu cła osiągnęły poziom zerowy.

Poza postanowieniami dotyczącymi ceł importowych układy przewidywały także konieczność wyeliminowania innych bezpośrednich przeszkód z wolnej wymiany towarów przemysłowych w ramach strefy. I tak ilościowe ograniczenia importu usunięto z dniem 1 stycznia 1973 r., tzn. z chwilą wejścia w życie układów. Natomiast inne przeszkody, o podobnym znaczeniu, usunięto do końca 1974 r. Produkty rolne w zasadzie wyłączono z zakresu postanowień dotyczących strefy, jednocześnie jednak zadeklarowano gotowość stron do takiego kształtowania polityki rolnej, aby sprzyjała ona harmonijnemu rozwijaniu wzajemnego handlu żywnością i surowcami pochodzenia rolniczego.

W wyniku zawartych porozumień powstała ogromna, obejmująca 16 wysoko rozwiniętych krajów zachodnioeuropejskich (9 krajów WE i 7 krajów EFTA), strefa wolnego handlu. Jej powstanie oznaczało w praktyce realizację brytyjskiego projektu zgłoszonego w 1956 r.

W efekcie proces integrowania się Europy Zachodniej zyskał nowy wymiar Po zmianach w składzie członkowskim obu organizacji ich wzajemne obroty osiągnęły poziom, dzięki któremu udział EFTA i WE w światowych obrotach stanowi 45,4 % światowego eksportu i 46,3 % światowego importu7

W 1991 roku EFTA liczyła 32,8 mln mieszkańców, co stanowiło 0,6% ludności świata. Dla porównania Wspólnota Europejska (WE) miała 345,6 mln mieszkańców (6,4%), USA 252,7 mln (4,7%), a Japonia 123,9 mln (2,3%). Dochód na mieszkańca w krajach EFTA wynosił 26 470 USD, co było wyższe niż w WE (19 083 USD) i USA (22 457 USD), ale niższe niż w Japonii (27 374 USD). EFTA miała 6% udziału w światowym imporcie i 6,2% w eksporcie, podczas gdy WE dominowała w obu kategoriach z wynikami 40,3% i 39,2%. USA odpowiadały za 14,9% importu i 11,5% eksportu, a Japonia za 6,6% oraz 9%. Import per capita w EFTA wynosił 6 588 USD, a eksport 6 603 USD, co przewyższało wartości w WE (4 305 i 3 958 USD), USA (2 011 i 1 587 USD) oraz Japonii (1 910 i 2 538 USD). Dodatkowo, dla EFTA odnotowano eksport per capita w drugiej kategorii na poziomie 5 786 USD, a import 1 783 USD [EFTA Bulletin, No.1-2,1992].

Dane z 1991 roku pokazują silną pozycję gospodarczą EFTA na świecie, pomimo jej stosunkowo niewielkiej populacji. Z liczbą 32,8 mln mieszkańców stanowiła jedynie 0,6% ludności świata, co było znacznie mniej niż Wspólnota Europejska (6,4%), USA (4,7%) czy Japonia (2,3%). Mimo to dochód na mieszkańca w krajach EFTA wynosił 26 470 USD, przewyższając zarówno WE (19 083 USD), jak i USA (22 457 USD). Jedynie Japonia miała wyższy wskaźnik na poziomie 27 374 USD, co wskazuje na wysoki standard życia w krajach EFTA.

Udział EFTA w światowym imporcie i eksporcie wynosił odpowiednio 6% i 6,2%, co było stosunkowo wysokim wynikiem w porównaniu do wielkości jej populacji. Wspólnota Europejska dominowała pod tym względem, kontrolując ponad 40% światowego importu i eksportu. USA miały 14,9% udziału w imporcie i 11,5% w eksporcie, natomiast Japonia odpowiednio 6,6% i 9%. Wskazuje to na dużą rolę EFTA w handlu międzynarodowym, mimo że była znacznie mniejszym organizmem gospodarczym niż WE czy USA.

Import per capita w EFTA wynosił 6 588 USD, a eksport 6 603 USD, co było najwyższym wynikiem spośród porównywanych regionów. Dla porównania, w WE wskaźniki te wynosiły 4 305 i 3 958 USD, w USA 2 011 i 1 587 USD, a w Japonii 1 910 i 2 538 USD. Świadczy to o dużej otwartości gospodarek EFTA na handel zagraniczny oraz o ich wysokiej konkurencyjności na rynkach światowych.

Dodatkowe wskaźniki eksportu i importu per capita pokazują jeszcze wyraźniejszą przewagę EFTA. Eksport per capita w drugiej kategorii wynosił aż 5 786 USD, co znacznie przewyższało WE (1 528 USD) i pozostałe kraje, dla których dane nie były dostępne. Import w tej samej kategorii wynosił 1 783 USD. Te wartości potwierdzają, że gospodarki EFTA były silnie zorientowane na handel międzynarodowy, osiągając przy tym bardzo wysokie dochody na mieszkańca.

Dane tablicy przedstawiające kraje EFTA na tle Wspólnot Europejskich, Stanów Zjednoczonych i Japonii dowodzą, iż jest to ugrupowanie, w którym wymiana handlowa z zagranica jest bardzo intensywna (warto importu i eksportu na mieszkańca jest najwyższa na świecie).

Powstanie i rozwój Europejskiej Strefy Wolnego Handlu (EFTA). Konwencja Sztokholmska

5/5 - (1 vote)

Po drugiej wojnie światowej w Europie Zachodniej rozwinęły się silne tendencje integracyjne. Zaowocowały one utworzeniem w 1952 r. Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS), a następnie w 1958 r. Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom). Ugrupowania te objęły początkowo sześć państw zachodnioeuropejskich, później ich skład się rozszerzył [Europejska…, op. cit., s. 29.].

Kraje, które nie przystąpiły do wymienionych ugrupowań, były również zainteresowane w ekonomicznym zespoleniu Europy Zachodniej przez utworzenie nowych organizacji, ale w formie możliwie luźnej. W przypadku krajów neutralnych przyłączenie się do EWG było sprzeczne z ich statusem neutralności. W. Brytania natomiast chciała zachować uprzywilejowanie w stosunkach z krajami Commonwealthu. Pragnąc jednak utrzymać związki ekonomiczne z krajami europejskimi, kraj ten wysunął w 1956 r. propozycję utworzenia strefy wolnego handlu ograniczonej do artykułów przemysłowych. Propozycja ta została odrzucona, jednak w trzy lata później, po utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, powróciły do niej państwa skandynawskie proponując utworzenie zrzeszenia wolnego handlu, w skład którego weszłyby wszystkie kraje nie należące do EWG.

Propozycja ta została przyjęta i w styczniu 1960 r. siedem państw zachodnioeuropejskich podpisało Konwencję Sztokholmsk1 powołującą do życia Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu – European Free Trade Association (EFTA) [Portret…, op. cit., s. 6.]. Konwencja weszła w życie 3 maja 1960 r., a członkami ugrupowania zostały: Austria, Dania, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja i W. Brytania [Co to jest…, op. cit., s. 15.].

Ugrupowanie to miało na celu doprowadzenie do stopniowego zniesienia taryf celnych oraz ograniczeń ilościowych. w obrocie towarowym między państwami członkowskimi, przy zachowaniu swobody ustanawiania stawek celnych wobec państw trzecich. Zniesienie stawek celnych dotyczyło tylko towarów przemysłowych, co zresztą było zsynchronizowane z terminami w ustalonymi w EWG. Niemniej kraje EFTA w krótszym czasie osiągnęły zaplanowaną liberalizację wymiany.

Od chwili powstania EFTA była ugrupowaniem otwartym, na zasadzie pełnego członkostwa, dla każdego państwa, jak stanowił Artykuł 1, p. 2 Konwencji Sztokholmskiej. Skorzystały z tego państwa, które w późniejszym terminie zdecydowały się przystąpić do Stowarzyszenia.

W marcu 1961 r. przystąpiła do EFTA Finlandia – najpierw jako kraj stowarzyszony, a od 1986 r. jako członek Stowarzyszenia. W roku 1970 do ugrupowania przystąpiła Islandia, a w roku 1991 Lichtenstein, jakkolwiek kraj ten był stowarzyszony z EFTA od momentu jej powstania poprzez unię celną, jaka tworzy od 1923 r. ze Szwajcarią (Szwajcaria w ten sposób już wcześniej reprezentowała Lichtenstein w EFTA).

Rozszerzenie EFTA o nowych członków – już w trakcie jej istnienia – jak i utworzenie przez W. Brytanię strefy wolnego handlu z Irlandią potwierdzają otwarty charakter tego ugrupowania.

Jednocześnie trzy kraje opuściły Stowarzyszenie, aby przystąpić do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej – Dania i Wielka Brytania w roku 1972, a Portugalia w 1985 roku [Unia Europejska…, op. cit., s. 16.]. Wystąpienie tych państw, a zwłaszcza W. Brytanü i Portugalii, jakkolwiek zmniejszyło skład członkowski EFTA, wpłynęło na ujednolicenie struktury gospodarczej Stowarzyszenia. W. Brytania bowiem, ze swoim ponad 50% udziałem w produkcie globalnym i około 50% udziałem w ogólnym handlu EFTA, dominowała nad resztą małych państw tego ugrupowania. Z kolei Portugalia, z niskim poziomem rozwoju i zacofaną struktura gospodarki, wyraźnie odstawała od pozostałych państw [Europejska…, op. cit., s. 31.].

Na początku roku 1993 w skład EFTA wchodziły następujące kraje: Austria, Islandia, Finlandia, Lichtenstein, Norwegia, Szwajcaria i Szwecja Proces przechodzenia państw z EFTA do WE trwa nadal, wnioski o przyjęcie w poczet członków tego ostatniego ugrupowania złożyły już Austria, Finlandia, Szwecja, Szwajcaria, a w końcu listopada 1992 r., po raz drugi, Norwegia. W lutym 1993 r. Komisja Wspólnot Europejskich rozpoczęła rokowania w sprawie członkostwa z Austria, Finlandia i Szwecja, a w kwietniu z Norwegią. Z uwagi na wysoki poziom rozwoju gospodarczego krajów EFTA i zbliżone systemy polityczne w obu ugrupowaniach integracyjnych ocenia się, że rokowania zakończa się pomyślnie i kraje. te zostaną przyjęte do Wspólnoty z dniem 1 stycznia 1995 roku.

Europejska Strefa Wolnego Handlu powstała jako odpowiedź państw Europy Zachodniej, które nie chciały lub nie mogły wejść do integracji tworzonej przez Europejską Wspólnotę Gospodarczą. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych zaczęto odczuwać wyraźną potrzebę stworzenia obszaru, w którym towary mogłyby swobodnie krążyć bez ceł i ograniczeń ilościowych. Nie wszystkie państwa zgadzały się jednak na tak głęboką integrację, jaką proponowała EWG, dlatego Wielka Brytania wraz z kilkoma krajami skandynawskimi i alpejskimi zaczęła negocjować własny model współpracy gospodarczej.

Efektem tych rozmów była Konwencja Sztokholmska, podpisana w 1959 roku, która stała się aktem założycielskim nowej organizacji. Na jej podstawie w 1960 roku zaczęła działać Europejska Strefa Wolnego Handlu (EFTA). Konwencja zakładała znoszenie ceł i barier w handlu towarami przemysłowymi między państwami członkowskimi, ale jednocześnie pozostawiała każdemu z nich pełną swobodę w prowadzeniu własnej polityki handlowej wobec krajów trzecich. Był to więc model znacznie luźniejszy niż w EWG, która tworzyła unię celną i ustalała wspólną taryfę zewnętrzną.

W pierwszych latach istnienia EFTA tworzyły m.in. Wielka Brytania, Norwegia, Szwecja, Dania, Austria, Szwajcaria i Portugalia. Organizacja szybko zaczęła znosić cła we wzajemnych kontaktach i stała się ważnym elementem europejskiego handlu. Jednak stopniowo część jej członków uznała, że większe korzyści przyniesie im przystąpienie do zacieśniającej się integracji we Wspólnotach Europejskich. W latach siedemdziesiątych i dziewięćdziesiątych część państw EFTA zaczęła wejść do WE, a następnie do Unii Europejskiej, przez co znaczenie samej organizacji zmalało.

Współcześnie EFTA nadal istnieje, ale liczy już tylko Islandię, Norwegię, Szwajcarię i Liechtenstein. Dwa z tych państw – Norwegia i Islandia – współtworzą wraz z UE Europejski Obszar Gospodarczy (EOG), który zapewnia im dostęp do jednolitego rynku przy zachowaniu niezależności politycznej. Szwajcaria utrzymuje swoje powiązania z UE na podstawie bilateralnych umów. Choć EFTA nie pełni już takiej roli jak w latach sześćdziesiątych, pozostaje przykładem alternatywnego modelu integracji europejskiej, opartego na swobodzie handlu, ale znacznie mniejszym stopniu powiązań politycznych.

Wspólnota Europejska. Traktat o UE

5/5 - (1 vote)

Zgodnie z pierwotnym brzmieniem Artykułu 2 Traktatu Rzymskiego, celem było stworzenie wspólnego rynku i stopniowe zbliżanie polityki gospodarczej krajów członkowskich, popieranie harmonijnego rozwoju działań gospodarczych, stały i zrównoważony wzrost, zwiększenie stabilności, przyspieszony wzrost stopy życiowej i zacieśnienie stosunków między krajami członkowskimi. Najbardziej restrykcyjnemu krajowi jeśli idzie o imigrację, jakim jest Szwajcaria przyznano początkowo pięcioletni okres w celu dopasowania się do nowych reguł, lecz kraj ten wycofał się z uczestnictwa w EOG. Szczegółowe działania zmierzające do osiągnięcia powyższych celów, zgodnie z Artykułem 3 Traktatu o EWG, obejmowały wówczas. Chodzi tu o kraje śródziemnomorskie oraz Irlandię – zgodnie z duchem wyrównywania dysproporcji rozwojowych pomiędzy krajami Europy Zachodniej (zasada spójności) oraz o kraje rozwijające się, którym Wspólnota w ramach Układów z Lome od dawna gwarantowała ułatwiony dostęp do swego rynku:

– zniesienie we wzajemnym handlu opłat celnych, ograniczeń ilościowych i innych środków o podobnych skutkach,

– ustanowienie wspólnej taryfy celnej i wspólnej polityki handlowej wobec państw trzecich,

– eliminację barier w przepływie osób, usług i kapitału między krajami członkowskimi,

– ustanowienie wspólnej polityki rolnej,

– wprowadzenie wspólnej polityki transportowej,

– ochronę wolnej konkurencji,

– stworzenie procedur, które umożliwiłyby krajom członkowskim koordynację polityki ekonomicznej,

– zbliżenie ustawodawstwa krajów członkowskich w stopniu umożliwiającym właściwe funkcjonowania wspólnego rynku,

– utworzenie Europejskiego Funduszu Socjalnego (Europena Social Fund) mającego na celu wspieranie wzrostu zatrudnienia i poprawę standardu życiowego,

– utworzenie Europejskiego Banku Inwestycyjnego – EIB (European Investment Bank), który poprzez dostarczenie nowych zasobów finansowych ułatwić miał rozwój gospodarczy Wspólnoty,

– stowarzyszenie krajów i terytoriów zamorskich w celu zwiększenia wymiany handlowej i stymulowania wspólnie rozwoju gospodarczego i społecznego.

W grudniu 1991 r. podczas szczytu w Maastricht podjęto decyzję o utworzeniu Unii Europejskiej (UE), która objęła unię gospodarczą, walutową i polityczną. 7 lutego 1992 r., również w Maastricht, został podpisany Traktat o UE, który po ratyfikacji przez Parlament Europejski i parlamenty krajów członkowskich – wszedł w życie 1 listopada 1993 roku.

Traktat z Maastricht – oprócz nowych treści w części dotyczącej postanowień wspólnych i końcowych, wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, współpracy w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, a także 17 specjalnych Protokołów i 34 Deklaracji – zawiera postanowienia zmieniające Traktaty założycielskie Wspólnot, w tym przede wszystkim Traktat o EWG [Europejska…, op. cit., s. 24.].

Traktat o UE wprowadza formalnie po raz pierwszy nazwę Wspólnota Europejska (WE) zastępując nią pojęcie Europejska Wspólnota Gospodarcza w Traktacie Rzymskim. Nowy Artykuł 2 Traktatu o WE, określający cele tej Wspólnoty, otrzymał następujące brzmienie: „Zadaniem Wspólnoty jest, poprzez utworzenie wspólnego rynku i unii gospodarczo-walutowej oraz realizację wspólnej polityki lub działań, popieranie we Wspólnocie harmonijnego, zrównoważonego rozwoju działalności gospodarczej, trwałego i nieinflacyjnego wzrostu z poszanowaniem środowiska naturalnego, wysokiego stopnia zbieżności działań gospodarczych, wysokiego poziomu zatrudnienia i opieki społecznej, podnoszenia stopy życiowej i jakości życia, spójności ekonomicznej i społecznej oraz solidarności między państwami członkowskimi”.

Do działań (wymienionych pierwotnie w Traktacie o EWG) zmierzających do realizacji powyższych zadań, w Traktacie z Maastricht dodano następujące [Unia Europejska. Integracja Polski z Unią Europejską, Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, Warszawa 1995, s. 141.]:

– wprowadzenie środków dotyczących wjazdu i poruszania się osób po rynku wewnętrznym,

– ustanowienie wspólnej polityki w sektorze rybołówstwa,

– prowadzenie polityki socjalnej obejmującej Europejski Fundusz Socjalny,

– wzmocnienie spójności gospodarczej i społecznej,

– prowadzenie polityki w zakresie środowiska naturalnego,

– wzmacnianie konkurencyjności przemysłu Wspólnoty,

– wspieranie badań naukowych i rozwoju techniki,

– zachęcanie do utworzenia i rozwoju sieci transeuropejskiej,

– przyczynianie się do wysokiego poziomu ochrony zdrowia,

– stwarzanie warunków do podnoszenia jakości oświaty i szkolenia oraz pełnego rozwoju kultur państw członkowskich,

– prowadzenie polityki dotyczącej współpracy w zakresie rozwoju,

– przyczynianie się do wzmocnienia ochrany konsumenta,

– wprowadzenie środków w dziedzinie energii, ochrony cywilnej i turystyki.

Wspólnota Europejska i Traktat o Unii Europejskiej to dwa kluczowe elementy współczesnej integracji europejskiej, które odegrały fundamentalną rolę w kształtowaniu dzisiejszej Unii Europejskiej. Wspólnota Europejska była jednym z filarów tego procesu, a jej ewolucja doprowadziła do powstania Unii Europejskiej w jej obecnym kształcie. Traktat o Unii Europejskiej, znany także jako Traktat z Maastricht, stanowił przełomowy moment w historii europejskiej współpracy i wyznaczył nowe ramy dla funkcjonowania organizacji, która miała stać się czymś więcej niż tylko wspólnotą gospodarczą.

Początki Wspólnoty Europejskiej sięgają lat pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to w odpowiedzi na zniszczenia II wojny światowej narodziła się idea integracji gospodarczej jako środka do zapewnienia trwałego pokoju i stabilności. Pierwszym krokiem było utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) w 1951 roku, której celem było połączenie francuskiej i niemieckiej produkcji węgla i stali pod wspólnym zarządem. Kolejnym etapem było podpisanie w 1957 roku Traktatów Rzymskich, które powołały do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM). Te trzy organizacje, działające równolegle, stały się fundamentem procesu integracyjnego, który przez kolejne dekady prowadził do coraz ściślejszej współpracy między państwami członkowskimi.

Wspólnota Europejska, która formalnie zastąpiła EWG w 1993 roku, miała na celu nie tylko rozwój wspólnego rynku, ale także stopniowe pogłębianie współpracy w innych obszarach, takich jak polityka społeczna, ochrona środowiska, transport czy badania naukowe. Działalność Wspólnoty opierała się na zasadzie ponadnarodowości, co oznaczało, że jej instytucje miały realny wpływ na prawo i politykę państw członkowskich. Kluczową rolę odgrywały Komisja Europejska, Parlament Europejski oraz Rada Ministrów, które wspólnie kształtowały politykę i podejmowały decyzje w różnych dziedzinach.

Przełomowym momentem w historii integracji europejskiej było podpisanie Traktatu o Unii Europejskiej w Maastricht w 1992 roku. Traktat ten wszedł w życie 1 listopada 1993 roku i oficjalnie powołał do życia Unię Europejską, która opierała się na trzech filarach. Pierwszy filar obejmował Wspólnotę Europejską, czyli dotychczasową działalność gospodarczą i polityczną. Drugi filar dotyczył wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a trzeci filar obejmował współpracę w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Tak skonstruowana Unia Europejska była organizacją o nowym, bardziej kompleksowym charakterze, która nie ograniczała się już jedynie do kwestii gospodarczych, ale dążyła do coraz większej harmonizacji w wielu sferach życia publicznego.

Jednym z najważniejszych postanowień Traktatu z Maastricht było wprowadzenie unii gospodarczej i walutowej, której celem było stworzenie wspólnej waluty – euro. Proces ten miał być stopniowy i obejmować kilka etapów, prowadzących do pełnej integracji walutowej w wybranych państwach członkowskich. Ostatecznie euro zostało wprowadzone do obiegu gotówkowego w 2002 roku i stało się jednym z najbardziej namacalnych symboli integracji europejskiej. Traktat przewidywał także rozszerzenie kompetencji Parlamentu Europejskiego oraz wzmocnienie roli obywateli Unii poprzez wprowadzenie obywatelstwa europejskiego. Obywatelstwo to dawało mieszkańcom państw członkowskich prawo do swobodnego przemieszczania się, osiedlania i podejmowania pracy na terenie całej Unii, a także prawo do udziału w wyborach do Parlamentu Europejskiego i w wyborach lokalnych w miejscu zamieszkania, niezależnie od narodowości.

Traktat o Unii Europejskiej nie był jednak wolny od kontrowersji i wywołał liczne debaty na temat przyszłości integracji europejskiej. Krytycy argumentowali, że wprowadza on nadmierną centralizację władzy i ogranicza suwerenność państw członkowskich, podczas gdy zwolennicy podkreślali jego rolę w budowaniu silniejszej i bardziej zintegrowanej Europy. W niektórych krajach, takich jak Dania i Wielka Brytania, traktat spotkał się z oporem społecznym, co doprowadziło do negocjacji w sprawie specjalnych klauzul opt-out, umożliwiających tym państwom częściowe wyłączenie się z niektórych postanowień traktatu.

W kolejnych latach Unia Europejska przechodziła dalsze reformy i zmiany, które miały na celu usprawnienie jej funkcjonowania. Kolejne traktaty, takie jak Traktat Amsterdamski (1997), Traktat Nicejski (2001) oraz Traktat Lizboński (2007), stopniowo modyfikowały strukturę i kompetencje Unii, dostosowując je do nowych wyzwań i potrzeb. Szczególnie Traktat Lizboński, który wszedł w życie w 2009 roku, był kluczowy dla współczesnej UE, ponieważ zreformował sposób podejmowania decyzji, wzmocnił rolę Parlamentu Europejskiego oraz wprowadził nowe mechanizmy zarządzania kryzysowego.

Wspólnota Europejska i Traktat o Unii Europejskiej stanowią fundament współczesnej integracji europejskiej. Od momentu ich powstania Unia Europejska przeszła długą drogę, przechodząc przez różne etapy ewolucji i dostosowując się do zmieniających się realiów politycznych, gospodarczych i społecznych. Wspólnota Europejska odegrała kluczową rolę w kształtowaniu jednolitego rynku, promowaniu współpracy gospodarczej i budowaniu podstaw dla dalszej integracji, podczas gdy Traktat z Maastricht zainicjował nową erę, w której Unia stała się podmiotem o znacznie szerszych kompetencjach, obejmujących nie tylko gospodarkę, ale także politykę zagraniczną, bezpieczeństwo i sprawy wewnętrzne. Dziś, mimo wyzwań i kryzysów, Unia Europejska nadal pozostaje unikalnym przykładem międzynarodowej współpracy, opartej na zasadach solidarności, demokracji i praworządności.

Prywatne firmy wojskowe jako uczestnik stosunków międzynarodowych

5/5 - (1 vote)

Prywatne firmy wojskowe stały się istotnym uczestnikiem stosunków międzynarodowych, odgrywając coraz większą rolę zarówno w konfliktach zbrojnych, jak i w szeroko pojętym sektorze bezpieczeństwa. Choć ich działalność budzi liczne kontrowersje, nie można zaprzeczyć, że w ostatnich dekadach ich znaczenie znacząco wzrosło, a państwa i organizacje międzynarodowe coraz częściej korzystają z ich usług. Prywatne firmy wojskowe funkcjonują na styku sektora publicznego i prywatnego, oferując usługi, które wcześniej były domeną wyłącznie sił zbrojnych państw. Obejmują one ochronę obiektów strategicznych, szkolenie wojskowe, doradztwo operacyjne, a nawet udział w działaniach bojowych.

Wzrost znaczenia prywatnych firm wojskowych jest bezpośrednio związany z przemianami w charakterze współczesnych konfliktów zbrojnych i strukturą globalnego rynku bezpieczeństwa. Po zakończeniu zimnej wojny doszło do ograniczenia liczebności armii w wielu krajach, co stworzyło przestrzeń dla prywatnych podmiotów oferujących usługi wojskowe i ochroniarskie. Jednocześnie wzrosło zapotrzebowanie na takie usługi w wyniku zaangażowania państw zachodnich w konflikty na Bliskim Wschodzie, w Afryce oraz w Azji Środkowej. Prywatne firmy wojskowe stały się istotnym elementem operacji wojskowych prowadzonych przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię czy Rosję. Przykładem może być szerokie wykorzystanie takich firm przez siły koalicji w Iraku i Afganistanie, gdzie odgrywały one rolę zarówno w zakresie ochrony dyplomatów i konwojów, jak i w działaniach bojowych.

Choć prywatne firmy wojskowe działają na podstawie kontraktów rządowych, ich aktywność nie jest jednoznacznie regulowana przez prawo międzynarodowe. W praktyce oznacza to, że funkcjonują one w pewnej szarej strefie prawnej, co prowadzi do problemów związanych z odpowiedzialnością za ewentualne naruszenia prawa wojennego i praw człowieka. Przykładem jest działalność firmy Blackwater (obecnie Academi), której pracownicy zostali oskarżeni o zabójstwa cywilów w Iraku. Podobne kontrowersje dotyczą także rosyjskiej Grupy Wagnera, która była oskarżana o brutalne działania w Syrii, Libii i Afryce Środkowej.

Prywatne firmy wojskowe stały się także narzędziem wpływu w polityce międzynarodowej. Korzystanie z ich usług pozwala państwom na realizowanie działań zbrojnych przy jednoczesnym unikaniu oficjalnego zaangażowania sił regularnych. Jest to szczególnie widoczne w polityce Federacji Rosyjskiej, która poprzez Grupę Wagnera prowadzi operacje w Afryce i na Bliskim Wschodzie, wspierając tamtejsze rządy lub ugrupowania paramilitarne, nie ponosząc przy tym oficjalnej odpowiedzialności dyplomatycznej. Również Chiny zaczęły rozwijać własne prywatne firmy wojskowe, które pełnią rolę ochroniarzy infrastruktury związanej z projektem Pasa i Szlaku w Afryce i Azji.

Prywatne firmy wojskowe wpływają także na politykę obronną państw, zmieniając sposób, w jaki rządy postrzegają strukturę i funkcjonowanie sił zbrojnych. Niektóre państwa ograniczają własne siły wojskowe, polegając coraz bardziej na prywatnych podmiotach, co z jednej strony redukuje koszty, ale z drugiej może prowadzić do osłabienia państwowej kontroli nad bezpieczeństwem. Sytuacja ta wywołuje obawy dotyczące monopolu na użycie siły i potencjalnych nadużyć.

Jednocześnie prywatne firmy wojskowe odgrywają coraz większą rolę w działaniach humanitarnych i stabilizacyjnych. Współpracują z organizacjami międzynarodowymi w zakresie ochrony konwojów humanitarnych oraz misji pokojowych. Mimo to ich obecność w konfliktach zbrojnych rodzi pytania o ich rzeczywistą motywację – czy działają wyłącznie w interesie państw i społeczności międzynarodowej, czy przede wszystkim w celu osiągnięcia zysków.

W kontekście przyszłości prywatnych firm wojskowych można spodziewać się dalszego wzrostu ich znaczenia. Rozwój technologii wojskowej i rosnąca liczba konfliktów asymetrycznych sprawiają, że państwa i organizacje międzynarodowe będą coraz częściej korzystać z usług takich firm. Niezbędne będzie jednak stworzenie bardziej precyzyjnych regulacji prawnych, które określą zakres ich działalności oraz odpowiedzialność za ewentualne naruszenia prawa międzynarodowego.

Choć prywatne firmy wojskowe wciąż pozostają kontrowersyjnym elementem współczesnych stosunków międzynarodowych, ich obecność na globalnej arenie jest faktem. Wzrost ich znaczenia zmienia tradycyjne postrzeganie wojny i bezpieczeństwa, co wymaga dostosowania systemów prawnych i politycznych do nowych realiów. Jednocześnie pojawia się pytanie, na ile państwa są w stanie kontrolować te podmioty i zapewnić, że ich działania nie będą sprzeczne z interesami globalnego bezpieczeństwa i praw człowieka.

Rozwój prywatnych firm wojskowych budzi liczne kontrowersje, zwłaszcza w kontekście ich wpływu na suwerenność państw i międzynarodowy ład prawny. Jednym z kluczowych problemów jest ich przejrzystość operacyjna. W przeciwieństwie do regularnych sił zbrojnych, których działania są zazwyczaj objęte kontrolą parlamentarną i podlegają prawu międzynarodowemu, prywatne firmy wojskowe często funkcjonują w ramach tajnych kontraktów rządowych lub korporacyjnych, co utrudnia monitorowanie ich aktywności. Sytuacja ta rodzi obawy o nadużycia, zwłaszcza w regionach niestabilnych, gdzie obecność państwowych struktur nadzoru jest ograniczona.

Ważnym aspektem jest także komercjalizacja działań wojennych. Prywatne firmy wojskowe działają na zasadach rynkowych, co oznacza, że ich głównym celem jest maksymalizacja zysków, a nie przestrzeganie zasad etyki wojennej czy ochrona praw człowieka. Może to prowadzić do sytuacji, w których decyzje o prowadzeniu działań zbrojnych są podejmowane nie na podstawie względów strategicznych lub humanitarnych, lecz ze względu na korzyści finansowe. Przykładem tego zjawiska jest szerokie wykorzystywanie prywatnych firm wojskowych w Iraku i Afganistanie, gdzie niektóre podmioty były oskarżane o celowe eskalowanie napięć w celu uzyskania nowych kontraktów.

Prywatne firmy wojskowe mają także wpływ na dystrybucję siły militarnej w świecie. Państwa, które posiadają odpowiednie zasoby finansowe, mogą korzystać z ich usług do wzmacniania własnych możliwości militarnych, bez konieczności rozbudowywania armii regularnej. Taki model działania jest szczególnie korzystny dla mniejszych i słabszych państw, które nie mają potencjału do utrzymywania silnych sił zbrojnych, ale mogą wynająć prywatnych najemników do obrony własnych interesów. Przykładem takiego podejścia jest wykorzystanie prywatnych firm wojskowych przez niektóre kraje Zatoki Perskiej, które angażują zagraniczne podmioty do ochrony strategicznych instalacji naftowych oraz granic.

Istotnym problemem jest również kwestia lojalności i odpowiedzialności prywatnych firm wojskowych. Regularne siły zbrojne podlegają ściśle określonym regulacjom i kodeksom honorowym, a ich działania są kontrolowane przez rządy i organy międzynarodowe. W przypadku prywatnych firm wojskowych lojalność ta jest często określana przez warunki kontraktowe, co oznacza, że te same podmioty mogą w różnych momentach działać na rzecz sprzecznych interesów politycznych i militarnych. Takie przypadki miały miejsce w Afryce, gdzie niektóre firmy oferowały swoje usługi zarówno rządom, jak i rebeliantom, kierując się wyłącznie względami finansowymi.

Nie można także pomijać wpływu prywatnych firm wojskowych na społeczne postrzeganie wojny. Ich rozwój sprawia, że konflikty zbrojne stają się w coraz większym stopniu prywatnym przedsięwzięciem, a decyzje o prowadzeniu działań wojennych mogą być podejmowane bez szerokiej debaty publicznej. W społeczeństwach demokratycznych, takich jak Stany Zjednoczone czy państwa europejskie, działania regularnych sił zbrojnych są przedmiotem społecznej kontroli, a ich ofiary wpływają na opinię publiczną i politykę rządową. W przypadku prywatnych firm wojskowych straty osobowe są ukrywane, a ich działania często pozostają poza radarem debaty politycznej, co może prowadzić do sytuacji, w której rządy będą bardziej skłonne do angażowania się w konflikty bez ponoszenia politycznych konsekwencji.

Na poziomie międzynarodowym coraz częściej podejmowane są próby uregulowania działalności prywatnych firm wojskowych, jednak nadal brakuje jednolitych standardów prawnych w tym zakresie. Organizacje takie jak ONZ oraz Unia Europejska prowadzą debaty nad wprowadzeniem ścisłych regulacji dotyczących ich działalności, w tym zasad użycia siły oraz odpowiedzialności karnej. Pojawiają się także propozycje objęcia prywatnych firm wojskowych systemem licencjonowania oraz kontroli ze strony państw narodowych i organizacji międzynarodowych, jednak ze względu na silne interesy gospodarcze oraz polityczne proces ten postępuje bardzo powoli.

Nie sposób także pominąć rosnącej roli nowych technologii w działalności prywatnych firm wojskowych. Wraz z rozwojem systemów zdalnego sterowania, dronów bojowych oraz sztucznej inteligencji, wiele prywatnych podmiotów zaczyna inwestować w cyfrowe narzędzia prowadzenia konfliktów. Oznacza to, że w przyszłości wojny mogą być prowadzone w coraz większym stopniu przez prywatne korporacje technologiczne, które będą oferować usługi związane z prowadzeniem działań wojennych na odległość, bez bezpośredniego zaangażowania wojskowego państw.

Przyszłość prywatnych firm wojskowych jest zatem jednym z kluczowych wyzwań dla współczesnych stosunków międzynarodowych. Ich rosnąca rola w globalnym systemie bezpieczeństwa sprawia, że konieczne staje się wypracowanie nowych mechanizmów regulacyjnych, które zapewnią większą kontrolę nad ich działalnością i zapobiegną sytuacjom, w których prywatne interesy będą miały pierwszeństwo nad stabilnością międzynarodową oraz przestrzeganiem praw człowieka. W obliczu zmian w charakterze współczesnych konfliktów oraz rosnącego zapotrzebowania na usługi militarne, można przypuszczać, że znaczenie prywatnych firm wojskowych będzie nadal rosło, a ich działalność stanie się nieodłącznym elementem nowoczesnych strategii bezpieczeństwa.

Prywatne firmy wojskowe są zjawiskiem dynamicznym, ewoluującym i kontrowersyjnym. Ich obecność na arenie międzynarodowej wprowadza nowe wyzwania dla państw, organizacji międzynarodowych i społeczeństw. Ich rozwój nieuchronnie prowadzi do zmian w sposobie prowadzenia wojen i zarządzania bezpieczeństwem, a ich działalność wymaga ścisłej kontroli oraz międzynarodowej koordynacji. W obliczu braku jednoznacznych regulacji oraz rosnącego wpływu prywatnych podmiotów na globalne bezpieczeństwo, kluczowym wyzwaniem dla przyszłości będzie znalezienie równowagi między ich efektywnością operacyjną a potrzebą zachowania międzynarodowego porządku prawnego i etycznego.