Z ostatnim etapem reform związana była drastyczna podwyżka cen w 1988 roku, która pomimo rekompensat wywołała nową falę niezadowolenia społeczeństwa, co objawiło się w kolejnych falach strajku. Strajki wymusiły na rządzie konieczność podjęcia porozumienia się ze społeczeństwem. Efektem tego było porozumienie opozycji i władz Wiosną 1989 roku reaktywowany został NSZZ „Solidarność”, dokonano zmian konstytucyjnych (utworzenie Senatu i uchwalenie nowej ordynacji wyborczej). Wolne wybory w czerwcu 1989 roku zakończyły okres historyczny PRL, choć oficjalna zmiana systemu została uchwalona przez Sejm dopiero kilka miesięcy później.[1] Obrady „okrągłego stołu” stanowiły wstęp do pokojowego przyjęcia władzy w kraju przez formację polityczną wywodzącą się z „Solidarności” i przeprowadzeniu radykalnych zmian systemowych gospodarce.
W ostatniej dekadzie rządów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) w latach 80. XX wieku, próby reform państwa były kluczowym elementem polityki, mającym na celu rozwiązanie pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i społecznego. Rządzący zdawali sobie sprawę, że tradycyjny model gospodarki centralnie planowanej oraz dotychczasowe metody zarządzania państwem nie były w stanie skutecznie rozwiązać narastających problemów. Reformy te obejmowały zarówno działania gospodarcze, jak i próby poprawy sytuacji politycznej, lecz w praktyce często okazywały się nieefektywne lub były niewystarczające, aby zapobiec dalszym kryzysom.
Próby reform gospodarczych
1. Polityka „Drugiego Przyspieszenia”
W latach 1982-1983, w kontekście stanu wojennego i pogłębiającego się kryzysu, rząd generała Wojciecha Jaruzelskiego podjął decyzję o wprowadzeniu tzw. „Drugiego Przyspieszenia”. Celem tej polityki było ożywienie gospodarki poprzez zwiększenie inwestycji w przemysł i poprawę efektywności produkcji. Rząd dążył do modernizacji zakładów przemysłowych oraz wprowadzenia nowych technologii. Jednakże, podobnie jak w latach 70., reformy te napotykały poważne trudności związane z biurokracją, brakiem odpowiednich zasobów finansowych oraz niewłaściwym planowaniem. W praktyce, „Drugie Przyspieszenie” przyniosło niewielkie rezultaty i nie zdołało istotnie poprawić sytuacji gospodarczej kraju.
2. Reforma systemu ceny
Jednym z ważniejszych działań rządu było wprowadzenie reform cenowych w latach 1987-1988. W ramach tych reform próbowano liberalizować ceny niektórych towarów oraz zwiększyć kontrolę nad sektorem usług. Celem było zwiększenie efektywności gospodarki poprzez zredukowanie niedoborów na rynku i poprawę alokacji zasobów. Jednak reformy te spotkały się z dużym oporem społecznym, co doprowadziło do dalszych napięć i strajków. Dodatkowo, zmiany cenowe, zwłaszcza w sektorze żywności, przyczyniły się do wzrostu inflacji, co dodatkowo pogłębiło problemy społeczne.
3. Plan stabilizacji gospodarczej
W 1988 roku, w obliczu narastającego kryzysu, rząd podjął próbę wprowadzenia planu stabilizacji gospodarczej, który miał na celu kontrolowanie inflacji i stabilizację finansów publicznych. Plan ten obejmował m.in. ograniczenie deficytu budżetowego, kontrolowanie płac oraz wprowadzenie restrykcji w zakresie wydatków publicznych. Mimo że plan ten miał na celu poprawę sytuacji makroekonomicznej, nie przyniósł oczekiwanych rezultatów i spotkał się z dużym oporem zarówno ze strony społeczeństwa, jak i części aparatu państwowego.
Próby reform politycznych
1. Wprowadzenie Stanu Wojennego
Najbardziej kontrowersyjną reformą polityczną była decyzja o wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku. Generał Wojciech Jaruzelski uzasadniał wprowadzenie stanu wojennego jako środek mający na celu zapobieżenie anarchii i destabilizacji kraju. Jednakże, stan wojenny miał na celu przede wszystkim stłumienie opozycji i kontrolowanie działalności Solidarności. Wprowadzenie stanu wojennego nie tylko zaostrzyło represje, ale także pogłębiło kryzys społeczny i ekonomiczny.
2. Dialog z opozycją
Pod koniec lat osiemdziesiątych, w odpowiedzi na rosnące napięcia społeczne i międzynarodowe naciski, władze PRL podjęły dialog z opozycją. W lutym 1988 roku rozpoczęły się rozmowy przy Okrągłym Stole, które miały na celu negocjowanie reform politycznych i społecznych. Okrągły Stół, będący symbolicznie okrągłym stołem negocjacyjnym, zgromadził przedstawicieli rządu, PZPR, Solidarności oraz innych ugrupowań opozycyjnych. Negocjacje doprowadziły do porozumienia, które przewidywało m.in. legalizację Solidarności, wprowadzenie częściowo wolnych wyborów do Sejmu oraz utworzenie nowego organu, Senatu, który miał być w pełni wybierany w wolnych wyborach.
3. Wybory Czerwcowe 1989 roku
W wyniku negocjacji przy Okrągłym Stole, w czerwcu 1989 roku przeprowadzono częściowo wolne wybory, które okazały się wielkim sukcesem Solidarności. Wybory te, mimo że były ograniczone przez wcześniej ustalone limity, pozwoliły na zdobycie przez opozycję większości mandatów w Senacie oraz 35% miejsc w Sejmie. W wyniku wyborów, Tadeusz Mazowiecki, przedstawiciel Solidarności, został mianowany premierem, co oznaczało początek demokratycznych przemian w Polsce.
Podsumowanie
Ostatnia dekada rządów PZPR była czasem intensywnych prób reform, które miały na celu rozwiązanie pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i społecznego. Próby te obejmowały zarówno reformy gospodarcze, jak i polityczne, ale większość z nich okazała się niewystarczająca lub nieefektywna. W obliczu rosnącego niezadowolenia społecznego oraz zmieniającego się kontekstu międzynarodowego, ostatecznie doszło do negocjacji i porozumień, które umożliwiły przejście Polski do demokracji. Ostatnia dekada PRL była więc okresem głębokich zmian, które przygotowały grunt pod transformację polityczną i gospodarczą, która rozpoczęła się na początku lat dziewięćdziesiątych.
[1] A. Jezierski, C. Leszczyńska, op. cit., s.472.