Pierwszą i główną przyczyną zmian ustrojowych są problemy legitymizacyjne[1]. (Legitymacja to stan systemu społecznego i jego elementów uznawanych przez społeczeństwo lub znaczące grupy społeczne za prawomocne, właściwe i słuszne.) Potwierdzeniem tego założenia w okresie powojennym były losy reżimów autorytarnych, a także komunistycznych. Rozwiązanie permanentnego kryzysu w ramach systemu socjalistycznego przestało być możliwe, a przekonanie o reformowalności systemu bez naruszenia jego tożsamości okazało się fałszywe. Uniwersalnym kierunkiem transformacji w krajach postkomunistycznych okazała się orientacja na system liberalno-demokratyczny z elementami tradycjonalizmu i gospodarkę wolnorynkową. W opinii Huntingtona upadek autorytaryzmu i wprowadzenie demokracji wszędzie wzbudza wielki entuzjazm.
Natomiast praktyka demokratyczna wywołuje obojętność, frustrację i rozczarowanie. Demokratyczny i kapitalistyczny porządek w stylu zachodnim stanowi układ odniesienia, ma bowiem długą historię i własny rejestr zwycięstw i kryzysów, które nadały mu obecny kształt. Specyfiką obecnej transformacji jest odwrócenie kolejności budowy ładu społecznego. Demokratyczny system polityczny poprzedza tutaj kapitalistyczny model gospodarki. Głównym aktorem odgórnej, „legalnej rewolucji”,[2] jest państwo dysponujące instrumentami prawnymi i środkami kształtowania świadomości społecznej. Podstawą legitymizacji mają więc być wartości, instytucje i procedury demokratyczne, co zwykle nie spełnia oczekiwań różnych grup społecznych zainteresowanych legitymizacją funkcjonalna, zorientowaną na konkretne efekty działania systemu.
Pomimo wielu różnic między poszczególnymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej, kryzys legitymizacji wiąże się z cechami okresu przejściowego i nieprzystosowaniem się do nowych warunków systemowych, demokratyzmem procedur systemowych i arogancja elit rządzących. Demokracja jest więc niestabilna i słabo zakorzeniona w kulturze społeczeństw tych państw, dlatego jest wiele możliwych sposobów rządzenia w tym regionie. Niektóre państwa zbliżają się w swych poszukiwaniach np. do francuskiej odmiany formy prezydenckiej, a inne orientują się na niemiecki wariant demokracji parlamentarnej. Wśród możliwych wariantów systemu politycznego i związanych z tym typów legitymizacji wymienia się [3]:
- Demokrację liberalno-konstytucyjną, gdzie respektowane będą zasady: większości, państwa prawnego, pluralizmu politycznego, ochrony praw jednostki i inne instytucje i procedury demokratyczne. Zasada podziału władz zapewni elastyczną stabilność rządów. Legitymizacja racjonalno-legalna i z nią związana, legitymizacja wyborcza i uczestnicząca zapewniają konsolidację systemu.
- Demokracja populistyczna, gdzie zachowana będzie zasada rządów większości, lecz zabraknie respektu dla konstytucyjnych granic władzy. Ochrona wolności jednostki może być nieskuteczna w sferach istotnych dla stabilności władzy, a arbitralność elity rządzącej będzie ograniczona tylko przez lęk przed ludową rebelią i przed naciskami ze strony elit opozycyjnych. Elita władzy będzie skłonna stosować populistyczne techniki legitymizacji. Legitymizacja teleologiczna, każdorazowo odnawiana w kampaniach wyborczych, będzie weryfikowana poprzez sprawność systemu
- (legitymizacja funkcjonalna). Tendencje do paternalizmu (gratyfikacje materialne dla różnych grup społecznych w zamian za depolityzację) lub legitymizacji charyzmatycznej mogą powodować ewolucje w kierunku autorytaryzmu.
- Trwały reżim autorytarny. Styl rządzenia i argumentów legitymizacyjnych uzależniony może być od sił politycznych zdobywających władzę (np. partia postkomunistyczna, dyktatura wojskowa, ugrupowanie nacjonalistyczne itp.). Legitymizacja negatywna (negacja demokracji), paternalizm, argumenty elitarystyczne, nacjonalistyczne mogą być pomocne wobec eskalowania środków przymusu i innych mechanizmów stabilizacji politycznej.
—
[1] S. P. Huntington : „Czy Europa może spać spokojnie”, „Res Publica” 1990, nr 7-8, s.29
[2] J. Staniszkis: „Czy odgórna rewolucja jest możliwa? Dylematy transformacji ustrojowej”, Warszawa 1994, s.89-90
[3] W. Sokół: Problemy legitymizacji w okresie transformacji systemowej „Kierunki ewolucji systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej” wyd. Uniwer. M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997, s. 90-91