Pojawia się w historii myśli politycznej od antyku.
Można je podzielić na trzy obszary, tradycje:
- tradycja antyczna- ( Sofiści- Hippiasz z Elidy, Arystoteles, Stoicy)
- tradycja średniowieczna( św. Tomasz, Augustyn)
- tradycja nowożytna( głównie 17 i 18 wiek)
Cechy:
- zeświecczenie, desakralizacja doktryn- świeckość przenika te doktryny
- społeczeństwo to zbiór jednostek, zaabsorbowanych troską o własny interes, a nie całego narodu
- źródłem prawa naturalnego jest sam człowiek, jest on też żródłem idei moralnych
- człowiek jako jednostka apolityczna, aspołeczna; zawieranie umów społecznych jest czynnikiem powodującym to, że człowiek staje się istotą społeczną i polityczną
- państwo czyni z nas istoty społeczne i polityczne
Stan natury – okres człowieczeństwa prymitywnego, wolnego, człowiek przedpaństwowy, prymitywny
Umowa społeczna – sposób przejścia ze stanu natury do stanu państwowego, leży ona u źródeł państwa, które jest dziełem ludzi
Główni przedstawiciele nowożytnej szkoły natury
- Hugo Grocjusz.
- Był czołową postacią nowożytnej szkoły p.n. Był Holendrem.
- Jego koncepcja p.n. zmierzała do desakralizacji prawa
- Sformułował swe koncepcje w „O prawie wojny i pokoju”, „O wolności mórz”
- prawa natury są niezależne od czynników zewnętrznych (np. boskich) i wynikają z natury ludzkiej „p.n. jest do tego stopnia niezależne, że nawet Bóg nie może go zmienić”
- Kardynalne prawa natury:
- obowiązek poszanowania cudzej własności
- prawo wynagradzania szkód
- prawo dotrzymywania umów (pacta sum servanta)
- obowiązek ponoszenia kary za popełnione przestępstwa
Rozróżnienie prawa natury od prawa stanowionego:
- p.n. jest niezmienne, a p.s. może być modyfikowane
- Ważną gałęzią p.p. jest prawo międzynarodowe (był jego ojcem). Stosunki między narodami powinny być kształtowane na takich zasadach jak stosunki między jednostkami
Sklasyfikował prawa podmiotowe:
- Uprawnienia, czuli władza w stosunku do samego siebie – wolność (libertas)
- Władza w stosunku do innych
- Władza nad rzeczami:
– pełne władztwo – własność
– niepełna własność – użytkowanie, zastaw, wierzytelność
- Samuel Pufendorf
- Reprezentant niemieckiej szkoły, wykładał w Heidelbergu
- Punktem wyjścia jego filozofii było wyciągnięcie p.n. Spinowa natury człowieka. Spinowa naturze człowieka są dwie cechy:
- Skłonność do życia Spinowa grupie
- Egoizm – chęć zabezpieczenia własnych interesów
- Są więc dwa podstawowe p.n.:
- Prawo do ochrony własnego życia Spinowa majątku
- Prawo do zabezpieczenia trwałości społeczeństwa
- Neguje boskie pochodzenie p.n., uznaje jednak Boga za kreatora człowieka (stworzył go i stracił moc wpływania na niego)
- Spinowa źródeł powstania państwa jest wola społeczna, powstaje ona Spinowa wyniku kilku aktów:
- Chęć zrzeszania się jednostek i utworzenia społeczeństwa
- Społeczeństwo uzyskuje ustrój konstytucyjny
- Oddanie się społeczeństwa pod władzę suwerena – monarcha troszczy się Spinowa bezpieczeństwo poddanych
- Baruch Spinoza
- Był holenderskim Żydem
- Jego doktryna związana była z powstaniem Niderlandów i ze ścieraniem w nich racji republikańskich (bogaczy) i monarchistycznych (kalwini)
- Związana także ze sprzeciwem wobec nietolerancji
- Podstawową wolnością jest poszanowanie wolności myśli, przekonań, wypowiadania się, sądów, jest niezbywalne, za zakazane można uznać jedynie poglądy wywrotowe
- Uważa się go za prekursora liberalizmu
- Doktryna jego była pozbawiona odwoływania się do Boga
- Pismo Święte nie jest źródłem poznawczym, religia nie może być źródłem prawdy, bo jest tylko wykładnią reguł moralnych
- Religia jest potrzebna, wiara jest wygodniejsza od trudów myślenia i jest dobra głównie dla prostych. Prawda jest domeną nauki, a wiara teologii
- Rzecznik oddzielenia Kościoła od państwa
- Chwali demokrację, bo ona najlepiej odpowiada wymogom rozumu. Ludzie poddają się prawu, którego są twórcami
- Przejście od natury do państwa, bodźcem do zawarcia umowy społecznej była chęć do zmobilizowania szlachetnej strony natury ludzkiej
- Państwo ma zapewnić szczęście, którego wyrazem jest wolność, czyli rozumne podporządkowanie się prawu. Ludzie nie mogą żyć bez prawa, państwa, bo dzięki nim wolność może być zagwarantowana
- Władza nie może być nieograniczona, a musi być poddawana kontroli społecznej
- Tomasz Hobbes
- Polityk doby rewolucji angielskiej
- Układ stosunków społecznych i powstanie państwa wiąże z naturą ludzką. Mówi o człowieku jakim jest, a nie jakim powinien być. Człowiek jest zły, egoista, nie liczy się z innymi członkami przedpaństwowego stada
- Okres stanu natury to wojna wszystkich ze wszystkimi. Porównywał stan natury z anarchią, 3 cechy:
- Istnienie absolutnej niczym nieograniczonej wolności
- Istnieją tylko uprawnienia, nie ma zakazów i obowiązków
- Skrajny subiektywizm działania i postępowania jednostki – każdy jest sędzią w swojej sprawie
- Stan natury kończy się w momencie powstania państwa. Państwo powstało, bo ludzie bali się stanu natury i ze względu na instynkt samozachowawczy.
- Ludzie oddają się pod władzę suwerena po to, by nie wyginąć
- Cechy umowy społecznej:
- Każdy z każdym umawia się, że przelewa pełnię swoich praw w ręce wybranego suwerena
- Jest to umowa jednostronna – suweren nie jest stron umowy
- Nie jest renegocjowana
- W wyniku takiej umowy powstaje państwo zwane Lewiatanem, albo sztucznym człowiekiem
- Wiąże dużą liczbę ludzi i podporządkowuje ich dla dania im bezpieczeństwa i pokoju
- Państwo jest instytucją przymusu
- Wolność nie wyklucza podporządkowania (przymusy). Wolności nie można oddzielić od konieczności. Porównywał wolność do rzeki, która z konieczności płynie określonym kierunkiem. Prawdziwa wolność może być realizowana tylko w państwie. Prawo stwarza ramy dla wolności. Bez prawa wolność przeradza się w dowolność.
- Był przeciwnikiem republikanizmu. Forma mieszana ustroju jest absurdem. Uważa się go więc za zwolennika monarchii absolutnej. Państwa z władzą słabą i kontrolowana porównywał do dzieci spłodzonych z kalekich rodziców, które i tak niedługą umrą
- Był rzecznikiem podporządkowania władzy duchownej władzy świeckiej.
- John Locke
- Duchowy ojciec liberalizmu. Był bardzo aktywnie zaangażowany w politykę. Jego poglądy rozwijały się z doraźnymi potrzebami politycznymi. Kształcił się w Oksfordzie. Był tutorem (wychowawcą)
- Znał Lorda Kanclerza i to właśnie on wkręcił go w politykę. Szlajał się po świecie, jak był w Holandii to napisał „List o tolerancji”, potem napisał „Dwa traktaty o rządzie”.
- „Traktat I” – polemika z sir R. Ilmenem (władzę absolutną wynosił na piedestał).
- Człowiek wg. Lock’a jest istotą pozytywną, ludzie są dobrzy i rozumni, wiedzą, co dla nich jest dobre. Stan natury był stanem wolności, a nie swawoli, szczęśliwości. Jednostka posiadała prawo do czynienia wszystkiego do zachowania siebie i własności. Zakaz wymierzania kar za przestępstwo, które na celu miało zachowanie siebie.
- Stadia stanu natury:
- Prymitywne
- Stadium zorganizowane
- Locke uważał, że w stanie natury pojawia się idea własności. W pierwszym stanie jest ona własnością ograniczoną (prawo do posiadania dóbr w ilości koniecznej do utrzymania; chłop jak uprawiał ziemię to ona przechodziła na niego). W stadium wyższym powstaje prawo do własności nieograniczonej, pojawia się bowiem wymiana, produkcja dla zysku. Stan natury jest więc kreślony w pozytywnych barwach. Więc czemu się to skończyło?
- W dalszym życiu w naturze był dyskomfort:
- Brakowało jednego sędziego (każdy był własnym sędzią), każdy musiał na własna rękę ścigać przestępców
- Nie wszyscy ludzie przyjmowali p.n. za wiążące ich samych
- Koncepcja umowy społecznej:
- Zawierają się w niej da akty:
– umowa w sprawie zorganizowanego społeczeństwa, w wyniku tej umowy powstaje społeczeństwo obywatelskie (polityczne), przejmuje część uprawnień stanu natury
– umowa w sprawie rządu – dochodzi do powstania władzy politycznej
- Nie ma więc powrotu do stanu natury
- W II umowi przeniósł koncepcję prawa prywatnego na grunt polityczny. Mianowicie instytucję powiernictwa (trustship), zakładała ona istnienie 3 stron:
– 1 – nakładała mandat powierniczy (trustor)
– 2 – mandatariusz – przyjmował na siebie mandat (trustem)
– 3 – osoba najważniejsza – ta która miała odnieść korzyść (befeniciary tlu trust)
- Na gruncie politycznym są 2 osoby:
– 1 – społeczeństwo (trustor)
– 2 – władca (befeniciary tlu trust)
- Konsekwencje takiej umowy:
– władza poddawana kontroli
społeczeństwo dalej jest suwerenem, ma prawo odebrać władcy oddany mandat, wtedy umowę zawiera się od nowa
Koncepcja podziału władzy:
- Legislatywa – jest władzą najwyższą (władza została przez niego shierarhizowana), nie obraduje stale i jest nienaruszalna, jest ciałem delegowanym
- Egzekutywa – ciało obradujące stale, podlega legislatywie, która może ją odwołać (oprócz króla), jest nieliczna, nierozbudowana
- Władza federatywna (łac. Federa = przymierze) – uprawniona do zawierania traktatów międzynarodowych; nie musi być oddzielona od pozostałych władz (tamte nie mogą być połączone)
Locke nie wyróżnia władzy sądowniczej, ma ona należeć do egzekutywy