wykłady

wykłady z nauk politycznych

Renesansowe koncepcje państwa i prawa

5/5 - (6 votes)

Erazm z Rotterdamu – holender

  • przedstawiciel typowego pisarstwa renesansowego, wielki humanista, w swojej doktrynie staje naprzeciw Machiavellego
  • przełom 15/16 wieku, należał do zakonu augustianów, prowadził swobodne życie uczonego, sam określał siebie jako obywatela Europy, był jednocześnie protoplastą zjednoczenia Europy( jak Dante)
  • od niego bierze początek epoka nowoczesnych doktryn politycznych, która zakłada, że zmiany społeczne wywołują mechanizmy i właściwości ludzkie
  • uważał, że za losy państwa i społeczeństwa odpowiada poziom moralności wykształcenia ludności( tak jak Modrzewski)
  • nacisk na wykształcenie, gdyż rozum to jedyne kryterium rozróżnienia dobra i zła
  • ludzie wykształceni potrafią postępować etycznie , bo tylko oni rozumieją to odróżnienie
  • uważał, że miarą dobrego chrześcijanina jest rozum
  • odróżniał wiarę od nauki –stosował na tych płaszczyznach całkowite rozgraniczenie
  • droga do odbudowy społeczeństwa prowadzi przez oświecenie umysłu

IDEALNY WŁADCA- „O władcy chrześcijańskim”

  • władca jest wcieleniem rozsądku, sprawiedliwości, dobra, umiarkowania( reguły prawa i sprawiedliwości)
  • kieruje się dobrem wspólnoty

PROBLEMATYKA WOJNY:

  • wojny są sprawiedliwe i niesprawiedliwe( rozróżnienie ze względu na zagrożenie inwazją turecką )
  • sprawiedliwe- to wojny obronne( podstawową zasadą jest pacyfizm)
  • pogjęciu działań obronnych decyduje nie władca lecz cały naród przez swoją reprezentację

UTOPIA RENESANSOWA:

  • Tomasz Morus, Campanella

Utopia pojawiła się jako nowy nurt (choć istnieją nawiązania do antyku- Platon) – nazwa pochodzi z renesansu

  • utopia polityczna
  • cechy właściwe nie tylko utopii renesansu
  • jest projekcją ideału tworzenia państwa i stosunków społecznych
  • jest zakamuflowaną krytyką projektem myśli różniących się diametralnie od rzeczywistości
  • charakteryzuje się skrajnym radykalizmem, jest aktem niezgody wobec otaczającej rzeczywistości
  • spełnia pewne zadania, poprzez odważne przedstawienie innej opinii, pobudzała do zadawania pytań
  • prowokacja, pobudzenie i zachęta do eksperymentu

Inne cechy doktryny utopijnej:

  • zakładają skrajną skrupulatność w kreowaniu wizerunku państwa, reglamentację każdej dziedziny życia; wizja funkcjonalizmu
  • dokładnie porządkowała wszystkie sfery życia
  • skrajnie zaplanowane doskonalenie było o wiele większym złem niż krytyka rzeczywistości

Morus:

(15/16 wiek)- Anglik, mieszczanin, prawnik, współpracownik Henryka VIII, święty (beatyfikowany 400 lat po śmierci)

„ Książeczkę” napisał gdy był ambasadorem we Flandrii

  • wpłynęły na niego odkrycia geograficzne przez które wyobraźił sobie ten raj na ziemi
  • słuchał opowiadań Hitlodeusza( żeglarz), o wyspie Utopii („Złota książeczka o najlepszym ustroju państwa i nowej wyspie Utopii”)
  • negatywnie w swym dziele reagował na rzeczywistość- transformacja w kierunku kapitalizmu, podziały społeczne, pauperyzacja
  • głównym złem jest własność prywatna, jej wyracjonowanieto warunek idealnego państwa( była to wizja jak na owe czasy wyjątkowo skrupulatna)
  • państwo miało skupić się w 54 miastach, otoczonymi regionami rolniczymi( wszystkie miały być identyczne- absolutna równość)
  • podstawową komórką społeczną nie była rodzina, lecz komuna; wszystkie dzieci wspólne( komórka- 40 osób, rodzina na czele z patriarchą)
  • organizacja władzy: prosty wybór urzędników, częsta rotacja; wojny obronne, lub dla wyzwolenia narodów od tyrana
  • kwestie religijne: całkowita tolerancji, swoboda wyznania, duchowni tylko jako pełnomocnicy ludzi w sprawach duszy
  • dziennie praca miała trwać około 6 h- traktowana jako powszechny obowiązek i przyjemność

Campanella:

„ Miasto słońca”- 1602

początek 16/17 wiek

kreuje utopię władzy absolutnej, zupełnej

  • kapłan, metafizyka + 3 współpracowników rządzi sprawując władzę nad wszystkimi

Jean Bodin (Bodinus):

  • twórca nowej koncepcji suwerenności władzy
  • inspirator klasycznego absolutyzmu wraz z Machiavellim na przelomie 15/16 wieku

Pojmował absolutyzm w dwóch ujęciach:

  • sensu largo( szersze)-władza w rękach jednostki, wyłączność w tworzeniu prawa i pozostawanie organów władzy poza wszelką kontrolą- dominacja państwa nad jednostką
  • sensu stricto( węższe)-forma rządów monarchicznych od 16 wieku( dojrzałe)- choć sięgają one starożytności (Bliski Wschód, Egipt, Mezopotamia- władcą jest Bóg)

W starożytnym Rzymie – ewolucja od dominatu do pryncypatu

Monarchia Karola Wielkiego – imperium uniwersalistyczne

12 wiek- monarchie narodowe

  • „ król jest cesarzem w swoim królestwie”
  • rozbudowany katalog prerogatyw królewskich
  • Bodin stworzył fundament absolutyzmu klasycznego( realnie w 17 wieku),( 18 wiek absolutyzm oświecony- Prusy, Austria, Hiszpania i powierzchownie w Rosji)
  • Monarchę francuskiego określał jako pierwszego sługę narodu- jego głównym zadaniem jest zapewnienie ładu drogą reform

Różnice między absolutyzmem renesansowym a 17 wiecznym:

  • w 17 wieku obok argumentacji religijnej jest też laicka, racjonalistyczna- król jako symbol rozumu, nastąpiła eliminacja organów przedstawicielskich i monarcha preestał być czymkolwiek ograniczony
  • król jest nie tylko lekarzem państwa, lecz jawi się również jako architekt, zegarmistrz, który państwo naprawia

Bodin:

  • Adwokat, żył w 2 połowie 16 wieku( zmarł 1569). Jako znawca prawa rzymskiego wykładał na uniwersytecie w Tuluzie.
  • Położył fundamenty teoretyczne dla klasycznego absolutyzmu, kształtując nowoczesną teorie suwerenności władzy państwowej.
  • Jego doktryna to odpowiedz na czasy, w których żył; wojny religijne we Francji, chaos, symptomy anarchii władzy.
  • Postulował wzmocnienie władzy króla, gdyż tylko silna władza może wyprowadzić Francję z chaosu.( 1576- „ Sześć ksiąg o rzeczpospolitej”- wysoki poziom wywodu, erudyta, dobrze wykształcony) Mimo wybitnego wykształcenia nie wierzył w poglądy Kopernika ani Galileusza- wolał dawać wiarę zabobonom.

NOWA KONCEPCJA PAŃSTWA I WŁADZY:

  1. teoria państwa opiera się na tym że podstawą istnienia państwa jest władza suwerena
  2. państwo- sprawiedliwy rząd nad wieloma rodzinami i nad tym, co jest dla nich wspólne, z władzą suwerenną na czele
  3. podstawowa komórką jest rodzina a państwo jest komórką publiczną
  • Rozróżniał różne formy ustrojowe w zależności od tego kto stał na czele władzy:
  1. monarchia- jednostka
  2. demokracja- grupa
  • Bodin był zwolennkiem monarchii, symbolu jedności narodowej, inkorporuje suwerenność, wierzchołek władzy jest tylko jeden. Suwerenność to zjawisko obiektywne, niezależne. Władza może też być sprawowana przez ogół ale musi mieć znamiona suwerenności( niezależność od nikogo z zewnątrz, niezawisłość wewnętrzna od poddanych)

A) Władza prywatna- 4 relacje:

  • męża z żoną- lub odwrotnie
  • ojca nad dziećmi
  • pana nad niewolnikiem

B) Władza publiczna:

Jest to suwerenna władza monarchy. Jej istotą, przejawem jest wyłączność prawodawcza. W stanowieniu prawa- ustawodawcze. Decyduje o wszystkich innych dziedzinach aktywności politycznej

Cechy wyłączności prawodawczej:

  • brak ograniczeń ze strony czynników zewnętrznych- tylko monarcha stanowi prawo
  • brak ograniczeń ze strony poddanych lub poprzedników, nie zwyczaj wiąże króla, wyższość prawa pisanego nad zwyczajowym
  • brak ograniczeń w czasie, nie można uznać za suwerena organu lub człowieka sprawującego władzę tymczasowo- prawdziwa suwerenność jest nieograniczona w czasie
  • Jedynymi ograniczeniami władzy prawodawczej jest prawo boskie i naturalne. Władca suwerenny słucha norm praw natur, bo wie, że sprzeciwianie się im sprzyja wynaturzeniu. One są sprawiedliwe, a sprawiedliwe powinno być również prawo pozytywne.
  • (za prawem pozytywnym musi stać przymus)
  • To monarcha i jego sumienie ocenia na ile prawo pozytywne jest zgodne z prawem natury, za to będzie osądzony, nie przez poddanych, ale przez Boga.
  • Własność prywatna jest ostoją wszelkiego porządku, wynika z prawa natury. Monarcha nie może jednak sięgać po jałmużnę- podatki powinien pokrywać ze skarbu a sam powinien pokryć koszty władzy.
  • celem państwa jest wspieranie własności prywatnej, bogacenia się ludu
  • odrzucał Bodinus podziały stanów, wszyscy w takim samym stopniu są poddanymi władzy
  • suwerenność władzy jest niepodzielna, nie podlega ona Kościołowi( rozdział kościoła od państwa)
  • zobowiązanie suwerena do zachowywania umów związanych z własnością prywatną-ograniczenie władz

Specyfika Bodina:

O ile wcześniej władca był związany prawem zwyczajowym, Bodin zmienił tą zasadę. Władca stał się twórcą prawa na swoim terenie.

Doktryna ta nie była popularna za życia jej twórcy (dopiero XVII-XVIII wiek)- doktryna nowoczesna.

Doktryny prawa natury

5/5 - (7 votes)

Pojawia się w historii myśli politycznej od antyku.

Można je podzielić na trzy obszary, tradycje:

  1. tradycja antyczna- ( Sofiści- Hippiasz z Elidy, Arystoteles, Stoicy)
  2. tradycja średniowieczna( św. Tomasz, Augustyn)
  3. tradycja nowożytna( głównie 17 i 18 wiek)

Cechy:

  • zeświecczenie, desakralizacja doktryn- świeckość przenika te doktryny
  • społeczeństwo to zbiór jednostek, zaabsorbowanych troską o własny interes, a nie całego narodu
  • źródłem prawa naturalnego jest sam człowiek, jest on też żródłem idei moralnych
  • człowiek jako jednostka apolityczna, aspołeczna; zawieranie umów społecznych jest czynnikiem powodującym to, że człowiek staje się istotą społeczną i polityczną
  • państwo czyni z nas istoty społeczne i polityczne

Stan natury – okres człowieczeństwa prymitywnego, wolnego, człowiek przedpaństwowy, prymitywny

Umowa społeczna – sposób przejścia ze stanu natury do stanu państwowego, leży ona u źródeł państwa, które jest dziełem ludzi

Główni przedstawiciele nowożytnej szkoły natury

  1. Hugo Grocjusz.
    • Był czołową postacią nowożytnej szkoły p.n. Był Holendrem.
    • Jego koncepcja p.n. zmierzała do desakralizacji prawa
    • Sformułował swe koncepcje w „O prawie wojny i pokoju”, „O wolności mórz”
    • prawa natury są niezależne od czynników zewnętrznych (np. boskich) i wynikają z natury ludzkiej „p.n. jest do tego stopnia niezależne, że nawet Bóg nie może go zmienić”
    • Kardynalne prawa natury:
  • obowiązek poszanowania cudzej własności
  • prawo wynagradzania szkód
  • prawo dotrzymywania umów (pacta sum servanta)
  • obowiązek ponoszenia kary za popełnione przestępstwa

Rozróżnienie prawa natury od prawa stanowionego:

  • p.n. jest niezmienne, a p.s. może być modyfikowane
  • Ważną gałęzią p.p. jest prawo międzynarodowe (był jego ojcem). Stosunki między narodami powinny być kształtowane na takich zasadach jak stosunki między jednostkami

Sklasyfikował prawa podmiotowe:

  • Uprawnienia, czuli władza w stosunku do samego siebie – wolność (libertas)
  • Władza w stosunku do innych
  • Władza nad rzeczami:

– pełne władztwo – własność

– niepełna własność – użytkowanie, zastaw, wierzytelność

  1. Samuel Pufendorf
    • Reprezentant niemieckiej szkoły, wykładał w Heidelbergu
    • Punktem wyjścia jego filozofii było wyciągnięcie p.n. Spinowa natury człowieka. Spinowa naturze człowieka są dwie cechy:
    • Skłonność do życia Spinowa grupie
    • Egoizm – chęć zabezpieczenia własnych interesów
    • Są więc dwa podstawowe p.n.:
    • Prawo do ochrony własnego życia Spinowa majątku
    • Prawo do zabezpieczenia trwałości społeczeństwa
    • Neguje boskie pochodzenie p.n., uznaje jednak Boga za kreatora człowieka (stworzył go i stracił moc wpływania na niego)
    • Spinowa źródeł powstania państwa jest wola społeczna, powstaje ona Spinowa wyniku kilku aktów:
    • Chęć zrzeszania się jednostek i utworzenia społeczeństwa
    • Społeczeństwo uzyskuje ustrój konstytucyjny
    • Oddanie się społeczeństwa pod władzę suwerena – monarcha troszczy się Spinowa bezpieczeństwo poddanych
  2. Baruch Spinoza
    • Był holenderskim Żydem
    • Jego doktryna związana była z powstaniem Niderlandów i ze ścieraniem w nich racji republikańskich (bogaczy) i monarchistycznych (kalwini)
    • Związana także ze sprzeciwem wobec nietolerancji
    • Podstawową wolnością jest poszanowanie wolności myśli, przekonań, wypowiadania się, sądów, jest niezbywalne, za zakazane można uznać jedynie poglądy wywrotowe
    • Uważa się go za prekursora liberalizmu
    • Doktryna jego była pozbawiona odwoływania się do Boga
    • Pismo Święte nie jest źródłem poznawczym, religia nie może być źródłem prawdy, bo jest tylko wykładnią reguł moralnych
    • Religia jest potrzebna, wiara jest wygodniejsza od trudów myślenia i jest dobra głównie dla prostych. Prawda jest domeną nauki, a wiara teologii
    • Rzecznik oddzielenia Kościoła od państwa
    • Chwali demokrację, bo ona najlepiej odpowiada wymogom rozumu. Ludzie poddają się prawu, którego są twórcami
    • Przejście od natury do państwa, bodźcem do zawarcia umowy społecznej była chęć do zmobilizowania szlachetnej strony natury ludzkiej
    • Państwo ma zapewnić szczęście, którego wyrazem jest wolność, czyli rozumne podporządkowanie się prawu. Ludzie nie mogą żyć bez prawa, państwa, bo dzięki nim wolność może być zagwarantowana
    • Władza nie może być nieograniczona, a musi być poddawana kontroli społecznej
  3. Tomasz Hobbes
    • Polityk doby rewolucji angielskiej
    • Układ stosunków społecznych i powstanie państwa wiąże z naturą ludzką. Mówi o człowieku jakim jest, a nie jakim powinien być. Człowiek jest zły, egoista, nie liczy się z innymi członkami przedpaństwowego stada
    • Okres stanu natury to wojna wszystkich ze wszystkimi. Porównywał stan natury z anarchią, 3 cechy:
    • Istnienie absolutnej niczym nieograniczonej wolności
    • Istnieją tylko uprawnienia, nie ma zakazów i obowiązków
    • Skrajny subiektywizm działania i postępowania jednostki – każdy jest sędzią w swojej sprawie
    • Stan natury kończy się w momencie powstania państwa. Państwo powstało, bo ludzie bali się stanu natury i ze względu na instynkt samozachowawczy.
    • Ludzie oddają się pod władzę suwerena po to, by nie wyginąć
    • Cechy umowy społecznej:
    • Każdy z każdym umawia się, że przelewa pełnię swoich praw w ręce wybranego suwerena
    • Jest to umowa jednostronna – suweren nie jest stron umowy
    • Nie jest renegocjowana
    • W wyniku takiej umowy powstaje państwo zwane Lewiatanem, albo sztucznym człowiekiem
    • Wiąże dużą liczbę ludzi i podporządkowuje ich dla dania im bezpieczeństwa i pokoju
    • Państwo jest instytucją przymusu
    • Wolność nie wyklucza podporządkowania (przymusy). Wolności nie można oddzielić od konieczności. Porównywał wolność do rzeki, która z konieczności płynie określonym kierunkiem. Prawdziwa wolność może być realizowana tylko w państwie. Prawo stwarza ramy dla wolności. Bez prawa wolność przeradza się w dowolność.
    • Był przeciwnikiem republikanizmu. Forma mieszana ustroju jest absurdem. Uważa się go więc za zwolennika monarchii absolutnej. Państwa z władzą słabą i kontrolowana porównywał do dzieci spłodzonych z kalekich rodziców, które i tak niedługą umrą
    • Był rzecznikiem podporządkowania władzy duchownej władzy świeckiej.
  4. John Locke
    • Duchowy ojciec liberalizmu. Był bardzo aktywnie zaangażowany w politykę. Jego poglądy rozwijały się z doraźnymi potrzebami politycznymi. Kształcił się w Oksfordzie. Był tutorem (wychowawcą)
    • Znał Lorda Kanclerza i to właśnie on wkręcił go w politykę. Szlajał się po świecie, jak był w Holandii to napisał „List o tolerancji”, potem napisał „Dwa traktaty o rządzie”.
    • „Traktat I” – polemika z sir R. Ilmenem (władzę absolutną wynosił na piedestał).
    • Człowiek wg. Lock’a jest istotą pozytywną, ludzie są dobrzy i rozumni, wiedzą, co dla nich jest dobre. Stan natury był stanem wolności, a nie swawoli, szczęśliwości. Jednostka posiadała prawo do czynienia wszystkiego do zachowania siebie i własności. Zakaz wymierzania kar za przestępstwo, które na celu miało zachowanie siebie.
    • Stadia stanu natury:
    • Prymitywne
    • Stadium zorganizowane
    • Locke uważał, że w stanie natury pojawia się idea własności. W pierwszym stanie jest ona własnością ograniczoną (prawo do posiadania dóbr w ilości koniecznej do utrzymania; chłop jak uprawiał ziemię to ona przechodziła na niego). W stadium wyższym powstaje prawo do własności nieograniczonej, pojawia się bowiem wymiana, produkcja dla zysku. Stan natury jest więc kreślony w pozytywnych barwach. Więc czemu się to skończyło?
    • W dalszym życiu w naturze był dyskomfort:
    • Brakowało jednego sędziego (każdy był własnym sędzią), każdy musiał na własna rękę ścigać przestępców
    • Nie wszyscy ludzie przyjmowali p.n. za wiążące ich samych
    • Koncepcja umowy społecznej:
    • Zawierają się w niej da akty:

– umowa w sprawie zorganizowanego społeczeństwa, w wyniku tej umowy powstaje społeczeństwo obywatelskie (polityczne), przejmuje część uprawnień stanu natury

– umowa w sprawie rządu – dochodzi do powstania władzy politycznej

  • Nie ma więc powrotu do stanu natury
  • W II umowi przeniósł koncepcję prawa prywatnego na grunt polityczny. Mianowicie instytucję powiernictwa (trustship), zakładała ona istnienie 3 stron:

– 1 – nakładała mandat powierniczy (trustor)

– 2 – mandatariusz – przyjmował na siebie mandat (trustem)

– 3 – osoba najważniejsza – ta która miała odnieść korzyść (befeniciary tlu trust)

  • Na gruncie politycznym są 2 osoby:

– 1 – społeczeństwo (trustor)

– 2 – władca (befeniciary tlu trust)

  • Konsekwencje takiej umowy:

– władza poddawana kontroli

społeczeństwo dalej jest suwerenem, ma prawo odebrać władcy oddany mandat, wtedy umowę zawiera się od nowa

Koncepcja podziału władzy:

  1. Legislatywa – jest władzą najwyższą (władza została przez niego shierarhizowana), nie obraduje stale i jest nienaruszalna, jest ciałem delegowanym
  2. Egzekutywa – ciało obradujące stale, podlega legislatywie, która może ją odwołać (oprócz króla), jest nieliczna, nierozbudowana
  3. Władza federatywna (łac. Federa = przymierze) – uprawniona do zawierania traktatów międzynarodowych; nie musi być oddzielona od pozostałych władz (tamte nie mogą być połączone)

Locke nie wyróżnia władzy sądowniczej, ma ona należeć do egzekutywy

Doktryny polityczne wieku XVII

5/5 - (4 votes)

Wiek XVII był okresem wielu ważnych zmian politycznych i filozoficznych. Niektóre z ważniejszych doktryn politycznych tego okresu to:

  1. Absolutyzm – idea, że władza monarchii jest absolutna i nieograniczona przez prawo lub inne wpływy.
  2. Liberalizm – idea, że indywidualna wolność i prywatna własność są podstawowymi wartościami politycznymi, a rząd powinien ograniczać się do minimalnej interwencji w sprawy obywateli.
  3. Kontrrewolucyjny – reakcja na rewolucję francuską, która promowała ideały liberalizmu i republikanizmu, kontrrewolucyjne doktryny broniły tradycyjnej hierarchii społecznej i absolutyzmu monarchii.
  4. Absolutyzm kontraktualny – idea, że władza monarchii jest ograniczona przez umowę między monarchą a jego poddanymi, która określa prawa i obowiązki obu stron.
  5. Republikanizm – idea, że władza powinna pochodzić od ludu, a rząd powinien być ustanowiony przez wybór ludu i odpowiedzialny przed nim.

Cechy charakterystyczne:

  • teorie prawa natury zasadzające się na przekonaniu, że podstawowe prawa natury mogą być wyprowadzanie z natury ludzkiej drogą rozumową, empiryczną a nie tylko teologiczną
  • desakralizacja pojęć, źródeł rządzących stosunkami społecznymi; porównania do metod matematycznych (pewne twierdzenia są od Boga tak niezależne jak sama matematyka)
  • złożyły się na kształt nowych doktryn: kryzys feudalizmu, doszła do głosu burżuazja, ochrona własności prywatnej, idea wolności, dążenie do wolności umów, handlu, swobód gospodarczych- człowiek jako nieograniczony w pomnażaniu własności prywatnej

Franciszek Bacon (16/17 wiek)

Prawnik, adwokat, za Jakuba I zajmował najwyższe stanowisko administracyjne, empiryk, zamieszany w korupcję, potem został uwolniony z więzienia.

  • teza o odrzuceniu stanowiska grupy sceptyków o niepoznawalności przyrody
  • uważał że przyroda jest poznawalna i tezy na temat tego poznania można modyfikować
  • utylitaryzm- nauka ma być przydatna
  • rzecznik władzy monarchicznej centralnie sterowanej
  • odrzucał jednak jednowładztwo, rzecznik monarchii konstytucyjnej
  • monarcha ma zachować dystans do każdej grupy społecznej, ma je wszystkie reprezentować
  • za dwa podstawowe stany uważał: szlachtę chłopstwo
  • rzecznik utopii „ Nowa Atlantyda”, zachowanie własności prywatnej, stanów społecznych, ogromne znaczenie nauki i wiedzy (pomysł ustanowienia „Domu Salomona” (Akademia nauk) w państwie, niezależnej od państwa lecz przez nie dotowanej-dla krzewienia nauki)
  • nauka ma być niezależna od polityki
  • Cztery Filary Dobrego Rządu:
    • religia
    • skarb
    • sądy
    • administracja

Wszystkie muszą być rozpatrywane w równym stopniu.

  • Zasady dobrego rządu
    • umiarkowanie
    • stopniowe reformy- gradualizm
    • podatki za zgodą parlamentu
    • ministrowie to wykształceni, kompetentni fachowcy

Wiek XVII był okresem znaczących zmian i rozwoju w myśli politycznej, co zaowocowało powstaniem kilku kluczowych doktryn politycznych. To stulecie było świadkiem konfliktów religijnych, wojen domowych oraz napięć między monarchią a parlamentem, co wpłynęło na kształtowanie nowych teorii władzy, suwerenności i prawa. Wśród najważniejszych doktryn politycznych wieku XVII można wyróżnić absolutyzm, liberalizm, republikanizm oraz teorie umowy społecznej. Poniżej omówione zostaną te doktryny oraz ich główni przedstawiciele.

Absolutyzm

Absolutyzm był dominującą doktryną polityczną w Europie w XVII wieku, szczególnie we Francji, gdzie jego najwybitniejszym teoretykiem był Jean Bodin. Absolutyzm zakładał, że władza króla jest niepodzielna, suwerenna i pochodzi od Boga. Władza absolutna miała być skoncentrowana w rękach monarchy, który miał pełne prawo do podejmowania decyzji bez konieczności konsultacji z innymi organami władzy, takimi jak parlament czy sądy.

Jean Bodin, w swojej pracy „Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej” (1576), argumentował, że suwerenność jest niepodzielna i nieograniczona, a monarcha powinien mieć absolutną władzę nad państwem i jego obywatelami. Podkreślał, że suwerenność jest nieodłącznym atrybutem państwa i jedynym sposobem na zapewnienie porządku i stabilności.

Innym ważnym przedstawicielem absolutyzmu był Thomas Hobbes, którego dzieło „Lewiatan” (1651) miało ogromny wpływ na rozwój tej doktryny. Hobbes argumentował, że w stanie natury życie ludzi jest „samotne, biedne, brutalne i krótkie”, co prowadzi do nieustannej wojny wszystkich przeciw wszystkim. Aby uniknąć tego chaosu, ludzie zawierają umowę społeczną, przekazując swoją suwerenność w ręce absolutnego władcy, który gwarantuje pokój i bezpieczeństwo. Hobbes podkreślał, że władza suwerena musi być niepodzielna i absolutna, aby skutecznie pełnić swoją rolę.

Liberalizm

Liberalizm jako doktryna polityczna zaczął się rozwijać w XVII wieku, a jego kluczowym przedstawicielem był John Locke. Liberalizm kładł nacisk na prawa jednostki, wolność, własność prywatną oraz ograniczenie władzy państwowej.

John Locke w swoich dwóch traktatach o rządzie (1689) przedstawił koncepcję umowy społecznej, która różniła się od teorii Hobbesa. Locke argumentował, że w stanie natury ludzie mają naturalne prawa do życia, wolności i własności, a celem rządu jest ochrona tych praw. W przeciwieństwie do Hobbesa, Locke uważał, że umowa społeczna nie oznacza przekazania absolutnej władzy, lecz ustanowienie rządu, który jest odpowiedzialny przed obywatelami. W przypadku naruszenia praw jednostki przez rząd, obywatele mają prawo do buntu i zmiany władzy.

Locke’owska koncepcja rządu jako narzędzia ochrony praw jednostki miała ogromny wpływ na rozwój liberalnej myśli politycznej i stanowiła fundament dla późniejszych teorii demokratycznych oraz konstytucyjnych.

Republikanizm

Republikanizm to doktryna polityczna, która kładzie nacisk na rządy prawa, wolność obywatelską oraz aktywne uczestnictwo obywateli w życiu publicznym. W XVII wieku republikanizm był rozwijany m.in. w kontekście konfliktów między monarchią a parlamentem w Anglii.

Jednym z kluczowych przedstawicieli republikanizmu był James Harrington, którego dzieło „The Commonwealth of Oceana” (1656) przedstawiało utopijną wizję republiki, w której władza jest podzielona, a rządy prawa zapewniają wolność i sprawiedliwość dla wszystkich obywateli. Harrington podkreślał znaczenie własności ziemi jako podstawy władzy politycznej i argumentował, że równomierny podział własności sprzyja stabilności republiki.

Republikanizm znalazł swoje praktyczne zastosowanie w Anglii w okresie Rzeczypospolitej (1649-1660), kiedy to po egzekucji króla Karola I parlament przejął władzę, ustanawiając republikę pod rządami Olivera Cromwella. Chociaż republika ta nie przetrwała długo, doświadczenia tego okresu miały istotny wpływ na rozwój myśli republikańskiej w Europie.

Teorie umowy społecznej

Teorie umowy społecznej odgrywały kluczową rolę w myśli politycznej XVII wieku. Oprócz wspomnianych już Hobbesa i Locke’a, ważnym teoretykiem umowy społecznej był również Baruch Spinoza, który w swoim dziele „Traktat teologiczno-polityczny” (1670) przedstawił koncepcję państwa jako wynik umowy społecznej. Spinoza argumentował, że suwerenność należy do ludu, a celem rządu jest ochrona wolności i dobrobytu obywateli. W przeciwieństwie do Hobbesa, Spinoza podkreślał znaczenie wolności myśli i religii oraz ograniczenie władzy państwowej.

Innym ważnym myślicielem był Samuel Pufendorf, który w swoich pracach „Elementa jurisprudentiae universalis” (1660) i „De jure naturae et gentium” (1672) rozwijał teorię prawa naturalnego i umowy społecznej. Pufendorf argumentował, że władza polityczna opiera się na umowie między ludźmi, którzy zgadzają się na ustanowienie rządu w celu ochrony swoich praw i zapewnienia pokoju. Podkreślał, że władza państwowa powinna być ograniczona prawem i służyć dobru wspólnemu.

Wiek XVII był okresem intensywnego rozwoju myśli politycznej, w którym powstały kluczowe doktryny takie jak absolutyzm, liberalizm, republikanizm oraz teorie umowy społecznej. Myśliciele tacy jak Jean Bodin, Thomas Hobbes, John Locke, James Harrington, Baruch Spinoza i Samuel Pufendorf wnieśli istotny wkład w zrozumienie natury władzy, prawa i sprawiedliwości. Ich idee miały ogromny wpływ na późniejszy rozwój teorii politycznych oraz praktykę rządzenia w Europie i na świecie.

Myśl prawnopolityczna starożytnego Rzymu

5/5 - (3 votes)

Myśl prawnopolityczna starożytnego Rzymu to jeden z fundamentów współczesnej cywilizacji zachodniej. Przez wieki Rzymianie rozwijali i udoskonalali swoje systemy prawne i polityczne, tworząc podstawy, które wpływają na nasze społeczeństwa do dziś. W rozwoju rzymskiej myśli prawnopolitycznej można wyróżnić kilka kluczowych etapów: od wczesnych tradycji republikańskich, przez okres cesarstwa, aż po wpływ prawa rzymskiego na późniejsze systemy prawne w Europie.

Rzymianie zaczynali jako mała społeczność na Półwyspie Apenińskim, ale dzięki swojemu systemowi prawnemu i politycznemu stali się potęgą, która dominowała w świecie starożytnym przez ponad tysiąc lat. Fundamentem rzymskiego prawa był system prawa zwyczajowego, które stopniowo ewoluowało i było kodyfikowane w celu zapewnienia porządku i sprawiedliwości w coraz bardziej złożonym społeczeństwie. Pierwszym znaczącym krokiem w tym kierunku było spisanie Prawa XII Tablic w 450 roku p.n.e., które stanowiły podstawę rzymskiego prawa publicznego i prywatnego. Prawo to miało charakter zarówno cywilny, jak i karny, regulując stosunki między obywatelami oraz między państwem a jednostką. Było ono głęboko zakorzenione w tradycjach i obyczajach Rzymian, ale jednocześnie otwarte na modyfikacje i adaptacje w miarę zmieniających się potrzeb społecznych.

Rzymska republika, ustanowiona w 509 roku p.n.e., wprowadziła bardziej złożony system polityczny, który stanowił przeciwwagę dla monarchii. Kluczowym elementem republiki była koncepcja mieszanej formy rządu, która łączyła elementy monarchii, arystokracji i demokracji. Najważniejszymi instytucjami były Senat, zgromadzenia ludowe (comitia) oraz urzędnicy państwowi (magistratus). Senat, złożony głównie z patrycjuszy, odgrywał kluczową rolę w kształtowaniu polityki i prawa, doradzając urzędnikom i podejmując decyzje w sprawach międzynarodowych. Zgromadzenia ludowe, w których brali udział wszyscy wolni obywatele, miały uprawnienia legislacyjne i wybierały urzędników, takich jak konsulowie, pretorzy czy cenzorzy. System ten miał na celu równoważenie interesów różnych grup społecznych i zapobieganie koncentracji władzy w rękach jednej osoby lub grupy.

W okresie republiki rozwijały się także instytucje prawne, takie jak prawo cywilne (ius civile) oraz prawo pretorskie (ius honorarium). Prawo cywilne regulowało stosunki między obywatelami i obejmowało takie dziedziny jak prawo rodzinne, spadkowe, kontraktowe i własnościowe. Prawo pretorskie, tworzone przez pretorów, czyli urzędników odpowiedzialnych za administrację sprawiedliwości, miało na celu uzupełnianie i korygowanie luk w prawie cywilnym, umożliwiając bardziej elastyczne i sprawiedliwe rozstrzyganie sporów.

Kolejnym kluczowym etapem w rozwoju rzymskiej myśli prawnopolitycznej był okres cesarstwa, który rozpoczął się w 27 roku p.n.e. wraz z objęciem władzy przez Oktawiana Augusta. W tym czasie system polityczny uległ znaczącej centralizacji, a cesarz stał się najwyższym autorytetem w państwie, łącząc w swoich rękach władzę wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. Cesarze, zwłaszcza ci z dynastii Flawiuszy i Antoninów, starali się jednak utrzymać pewne elementy republikańskiego systemu, współpracując z Senatem i zachowując formalne procedury legislacyjne. Ważnym aspektem cesarskiej władzy było rozwijanie prawa poprzez edykty, dekrety i reskrypty, które miały moc prawną i były wiążące dla wszystkich obywateli.

Jednym z najważniejszych osiągnięć prawa rzymskiego było stworzenie kompleksowego systemu prawa prywatnego, które regulowało stosunki między jednostkami. Kodyfikacja prawa, która miała miejsce za panowania cesarza Justyniana I w VI wieku n.e., była kulminacją tego procesu. Korpus Juris Civilis, znany również jako Kodeks Justyniana, stanowił zbiór prawa cywilnego, prawa pretorskiego oraz nowel (ustaw cesarskich), które miały na celu uporządkowanie i ujednolicenie prawa rzymskiego. Kodeks Justyniana stał się podstawą dla wielu późniejszych systemów prawnych w Europie, wpływając na rozwój prawa kontynentalnego (civil law) oraz prawo kanoniczne.

Myśl prawnopolityczna starożytnego Rzymu miała także głęboki wpływ na filozofię polityczną i teorie państwa. Rzymscy filozofowie, tacy jak Cyceron, tworzyli prace na temat natury władzy, sprawiedliwości i moralności, które inspirowały późniejszych myślicieli. Cyceron, będący zarówno prawnikiem, jak i politykiem, argumentował, że prawo powinno być zgodne z naturą i rozumem, a państwo powinno służyć dobru wspólnemu. Jego koncepcje prawa naturalnego i prawa stanowionego były istotnym wkładem w rozwój zachodniej myśli prawniczej i politycznej.

Rzymska myśl prawnopolityczna nie tylko kształtowała struktury i instytucje samego Rzymu, ale także miała trwały wpływ na późniejsze systemy polityczne i prawne. W średniowieczu prawo rzymskie zostało przyswojone przez europejskie uniwersytety, gdzie stało się podstawą dla edukacji prawniczej i rozwoju nowoczesnych systemów prawnych. Renesans prawa rzymskiego w XII i XIII wieku, znany jako renesans prawa rzymskiego, miał kluczowe znaczenie dla kształtowania się nowoczesnego prawa cywilnego w Europie.

Podsumowując, myśl prawnopolityczna starożytnego Rzymu stanowi jedno z najważniejszych dziedzictw starożytności. Rzymianie, rozwijając swoje systemy prawne i polityczne, stworzyli fundamenty, które wpłynęły na kształtowanie się współczesnych państw i systemów prawnych. Ich osiągnięcia w dziedzinie prawa cywilnego, publicznego oraz filozofii politycznej pozostają istotnym punktem odniesienia dla badaczy i praktyków prawa oraz polityki na całym świecie. Wartość rzymskiego prawa, jego elastyczność i zdolność do adaptacji do zmieniających się warunków społecznych, są dowodem na jego trwałą wartość i znaczenie w historii ludzkości.

Myśl prawnopolityczna starożytnego Rzymu była bardzo ważna dla rozwoju prawa i polityki w Europie. Obejmowała ona kilka ważnych koncepcji, w tym:

  1. Prawo rzymskie – Prawo rzymskie było systemem prawnym opartym na prawie cywilnym, który stał się podstawą prawa europejskiego i był używany przez wiele stuleci po upadku cesarstwa rzymskiego.
  2. Republika rzymska – Rzym był republiką, co oznaczało, że władza pochodziła od ludu. W praktyce jednak, władza skupiała się w rękach garstki elit politycznych.
  3. System rozdzielenia władzy – Rzymianie rozdzielili władzę na trzy gałęzie: ustawodawczą, sądowniczą i wykonawczą. Ten system miał na celu zapewnienie równowagi władzy i ochrony przed nadużyciami.
  4. Koncepcja suwerenności – Rzymianie uważali, że suwerenność (czyli niezależność i władza) pochodzi od ludu, a nie od monarchii czy innej władzy centralnej.
  5. Prawo natury – Rzymianie wierzyli w istnienie prawa natury, które reguluje relacje między ludźmi i określa, co jest dobre i złe. Prawo natury miało być podstawą dla prawa stanowionego.

Silne wpływy greckie (zwłaszcza stoicy), dostosowywali je do warunków imperium. Ze stoików najbardziej odpowiadała im idea kosmopolityzmu.

Poligiusz (zakładnik z Macedonii) – uważał, że Rzym jest uprawniony do panowania nad światem przez to, że miał:

  • dobrą organizację wewnętrzną
  • stabilność władzy i prawa

Miał koncepcję cyklicznego rozwoju państwa, porównywał je do organizmu ludzkiego (tak samo się rozwija), wyróżnił stadia:

  1. wzrost – odpowiednią formą rządu jest monarchia
  2. wyjście z okresu wzrostu (dojrzewanie) – odpowiednią formą rządu jest tyrania
  3. wzlot – odpowiednią formą rządu jest arystokracja
  4. upadek – odpowiednią formą rządu jest oligarchia i demokracja

Uważał, że ustrój Republiki Rzymskiej jest najlepszy (mieszanka demokracji i arystokracji), jest odporny na destrukcję.

Marek Tuliusz Cycero – twórca rzymskiej doktryny prawno-politycznej. Szukał receptury na zachowanie Republiki. Odwoływał się w tym celu do praw natury. Podzielił prawo na natury, wieczne i pozytywne. Prawo naturalne ma wyjaśniać pojawienie się związków społecznych (rodzina, państwo). Państwo powstaje na drodze rozwoju społecznego. Państwo to rzecz ludu (res publica), a spaja je prawo (integruje obywateli). Mówiąc o władzy twierdził, że jest czymś naturalnym, wynika z logicznego myślenia, natura hierarchizuje świat, władza jest niezbędna, gdyż reprezentuje zgodność, zwierzchność i jedność. Ustroje dzielił na:

a) dobre

– najlepszy jest pomieszaniem innych, konieczna jest idea zgody, ostoją tej zgody jest współdziałanie różnych stanów

b) złe

4. W okresie przyncypatu (od 31 r p.n.e.) nastąpił rozkwit literatury:

Lucjan Seneka (nauczyciel Nerona) – propagował życie cnotliwe w oparciu o prawa naturalne. Zalecał szukanie dobra samego w sobie, tolerancyjność, piętnował chciwość (źródło zła), złe jest dążenie do bogactwa za wszelką cenę. Państwo powinno być praworządne i stabilne.

Rzymianie stworzyli szkoły prawa, gdzie wykładali. Rzymianie sklasyfikowali prawo na publiczne i prywatne lub na:

  1. ius cyvile – obowiązuje obywateli rzymskich poza miejscem zamieszkiwania
  2. ius peregrinorum – dopuszczało ważność czynności prawnych dokonanych przez cudzoziemców zgodnie z ich prawem
  3. ius gencium – instytucje prawne wspólne Rzymianom i cudzoziemcom oparte na prawie naturalnym

Arystoteles

5/5 - (4 votes)

wykład z Historii doktryn politycznych i prawnych

Pochodził z innego środowiska innego niż Platon, co miało wpływ na jego filozofię. Urodził się w Stagirze na Półwyspie Chalcydyckim. Ojciec Arystotelesa był lekarzem.

Utworzył szkołę parypatetycką (uczyli spacerując).

Twórczość dzielimy na okresy:

  1. pisma wydane przez Arystotelesa, przeznaczone dla ogółu (prace prawno-naukowe przeznaczone dla ogółu)
  2. materiały naukowe będące wynikiem pracy A i jego uczniów; dokonywano syntez i opracowań;
  3. opracowanie naukowe przeznaczone dla użytku szkoły:

– pisma logiczne i przyrodnicze, metafizyka (pierwsza filozofia), praktyczne (etyka i polityka), poetyczne

Punktem wyjścia była krytyka Platona.

  1. Tylko to, co można zbadać jest rzeczywiste (empiryzm). Idee nie istnieją, są wytworem umysłu. Nie można oddzielić idei od rzeczy, bo są z nimi związane. Świat składa się z materii i formy, rzeczy kształtujących i kształtowanych. Są one w ruchu.
  2. A dostrzegał potencjał w ruchu. Dla Platona to, co było stałe było doskonałe. A. uważał, że to, co jest w ruchu ma potencję. Podobnie jak w liberalizmie – zmiany są dobre, zastój zły.
  3. Uważał, że państwo należy do tworów natury, jest przejawem ruchu, rozwoju, ewolucji (od rodziny, przez miasto do państwa, które jest doskonałe, jest zwieńczeniem rozwoju społecznego). Celem państwa jest zapewnienie ludziom dobrego życia – pełnię rozwoju ducha, zapewnienie dóbr materialnych.
  4. Był rzecznikiem indywidualizmu. Człowiek jest istotą polityczną (zoonpiliticon), czyli jest stworzony do życia w państwie, jest to od natury, człowiek przejawia człowieczeństwo tylko w grupie (inaczej nie jest człowiekiem). Był przeciwnikiem unifikacji, nie patrzył na państwo jak na jedność, uważał, że państwo jest zbiorem indywidualności, musi mieć przez to taki ustrój by zaspokoić potrzeby wszystkich. Przez to powstała koncepcja „złotego środka”.
  5. Państwo nie jest wytworem aktu woli, boskiego namaszczenia, jest za to wytworem człowieka.
  6. istocie państwa decyduje jego ustrój (forma rządów). Ustrój to porządek władz, a zwłaszcza władzy naczelnej. Dzielił władzę na czynniki:
  • obradujący – nad sprawami państwowymi
  • rządzący – polityka wewnętrzna
  • sądzący

7. Klasyfikacja ustrojów państwa wg. kryterium kto rządzi:

  • ustroje właściwe:

– arystokracja – rząd jest gotów służyć

– monarchia – daje możność poszanowania prawa, daje gwarancję rządów rozsądnych

– politeja – najlepsza forma, forma mieszana (oligarchia i demokracja), miała zapewnić równowagę, stabilność, rzecznikiem umiarkowania jest klasa średnia, najwyższy stopień poszanowania praw jednostki i zbiorowości

  • ustroje zwyrodniałe:

– oligarchia – brak umiarkowania, grupa kieruje się własnym dobrem

– tyrania – rządy demagogów, z umiarkowaniem nie mają nic wspólnego

– demokracja – niestabilna, lud kieruje się doraźnymi celami, hasła demagogiczne, decyzje podejmowane często bez względu na prawo, lud dla siebie jest despotą

Arystoteles podzielił ludzi ze względu na bogactwo.

Koncepcja sprawiedliwości:

  1. sensu largo (ogólnym) – przestrzeganie prawa, cnota ogólna, obejmuje ogół norm prawnych
  2. sensu stricto (w rozumieniu węższym) – dzielił ją na:

– sprawiedliwość rozdzielająca – odnosi się do rozdzielania zaszczytów i dóbr, które mogą tworzyć podział, robi się to ze względu na zasługi

– sprawiedliwość wyrównująca – dotyczy handlu, wymiany, stosunków międzyludzkich, które rodzą zobowiązania, obowiązuje zasada równości bezwzględnej, wszystkie jednostki traktuje się tak samo

– sprawiedliwość polityczna – rodzaj ładu politycznego, który powinien występować w państwie dążącym do zaprowadzenia dobrobytu i prowadzenia polityki w sposób dobry, kieruje się zasadą pożyteczności

Po śmierci Arystotelesa nastąpił w niedługim czasie upadek Grecji.

Nauki Arystotelesa odnowili święty Tomasz i Leon XIII.