Wiek XVII był okresem wielu ważnych zmian politycznych i filozoficznych. Niektóre z ważniejszych doktryn politycznych tego okresu to:
- Absolutyzm – idea, że władza monarchii jest absolutna i nieograniczona przez prawo lub inne wpływy.
- Liberalizm – idea, że indywidualna wolność i prywatna własność są podstawowymi wartościami politycznymi, a rząd powinien ograniczać się do minimalnej interwencji w sprawy obywateli.
- Kontrrewolucyjny – reakcja na rewolucję francuską, która promowała ideały liberalizmu i republikanizmu, kontrrewolucyjne doktryny broniły tradycyjnej hierarchii społecznej i absolutyzmu monarchii.
- Absolutyzm kontraktualny – idea, że władza monarchii jest ograniczona przez umowę między monarchą a jego poddanymi, która określa prawa i obowiązki obu stron.
- Republikanizm – idea, że władza powinna pochodzić od ludu, a rząd powinien być ustanowiony przez wybór ludu i odpowiedzialny przed nim.
Cechy charakterystyczne:
- teorie prawa natury zasadzające się na przekonaniu, że podstawowe prawa natury mogą być wyprowadzanie z natury ludzkiej drogą rozumową, empiryczną a nie tylko teologiczną
- desakralizacja pojęć, źródeł rządzących stosunkami społecznymi; porównania do metod matematycznych (pewne twierdzenia są od Boga tak niezależne jak sama matematyka)
- złożyły się na kształt nowych doktryn: kryzys feudalizmu, doszła do głosu burżuazja, ochrona własności prywatnej, idea wolności, dążenie do wolności umów, handlu, swobód gospodarczych- człowiek jako nieograniczony w pomnażaniu własności prywatnej
Franciszek Bacon (16/17 wiek)
Prawnik, adwokat, za Jakuba I zajmował najwyższe stanowisko administracyjne, empiryk, zamieszany w korupcję, potem został uwolniony z więzienia.
- teza o odrzuceniu stanowiska grupy sceptyków o niepoznawalności przyrody
- uważał że przyroda jest poznawalna i tezy na temat tego poznania można modyfikować
- utylitaryzm- nauka ma być przydatna
- rzecznik władzy monarchicznej centralnie sterowanej
- odrzucał jednak jednowładztwo, rzecznik monarchii konstytucyjnej
- monarcha ma zachować dystans do każdej grupy społecznej, ma je wszystkie reprezentować
- za dwa podstawowe stany uważał: szlachtę chłopstwo
- rzecznik utopii „ Nowa Atlantyda”, zachowanie własności prywatnej, stanów społecznych, ogromne znaczenie nauki i wiedzy (pomysł ustanowienia „Domu Salomona” (Akademia nauk) w państwie, niezależnej od państwa lecz przez nie dotowanej-dla krzewienia nauki)
- nauka ma być niezależna od polityki
- Cztery Filary Dobrego Rządu:
- religia
- skarb
- sądy
- administracja
Wszystkie muszą być rozpatrywane w równym stopniu.
- Zasady dobrego rządu
- umiarkowanie
- stopniowe reformy- gradualizm
- podatki za zgodą parlamentu
- ministrowie to wykształceni, kompetentni fachowcy
Wiek XVII był okresem znaczących zmian i rozwoju w myśli politycznej, co zaowocowało powstaniem kilku kluczowych doktryn politycznych. To stulecie było świadkiem konfliktów religijnych, wojen domowych oraz napięć między monarchią a parlamentem, co wpłynęło na kształtowanie nowych teorii władzy, suwerenności i prawa. Wśród najważniejszych doktryn politycznych wieku XVII można wyróżnić absolutyzm, liberalizm, republikanizm oraz teorie umowy społecznej. Poniżej omówione zostaną te doktryny oraz ich główni przedstawiciele.
Absolutyzm
Absolutyzm był dominującą doktryną polityczną w Europie w XVII wieku, szczególnie we Francji, gdzie jego najwybitniejszym teoretykiem był Jean Bodin. Absolutyzm zakładał, że władza króla jest niepodzielna, suwerenna i pochodzi od Boga. Władza absolutna miała być skoncentrowana w rękach monarchy, który miał pełne prawo do podejmowania decyzji bez konieczności konsultacji z innymi organami władzy, takimi jak parlament czy sądy.
Jean Bodin, w swojej pracy „Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej” (1576), argumentował, że suwerenność jest niepodzielna i nieograniczona, a monarcha powinien mieć absolutną władzę nad państwem i jego obywatelami. Podkreślał, że suwerenność jest nieodłącznym atrybutem państwa i jedynym sposobem na zapewnienie porządku i stabilności.
Innym ważnym przedstawicielem absolutyzmu był Thomas Hobbes, którego dzieło „Lewiatan” (1651) miało ogromny wpływ na rozwój tej doktryny. Hobbes argumentował, że w stanie natury życie ludzi jest „samotne, biedne, brutalne i krótkie”, co prowadzi do nieustannej wojny wszystkich przeciw wszystkim. Aby uniknąć tego chaosu, ludzie zawierają umowę społeczną, przekazując swoją suwerenność w ręce absolutnego władcy, który gwarantuje pokój i bezpieczeństwo. Hobbes podkreślał, że władza suwerena musi być niepodzielna i absolutna, aby skutecznie pełnić swoją rolę.
Liberalizm
Liberalizm jako doktryna polityczna zaczął się rozwijać w XVII wieku, a jego kluczowym przedstawicielem był John Locke. Liberalizm kładł nacisk na prawa jednostki, wolność, własność prywatną oraz ograniczenie władzy państwowej.
John Locke w swoich dwóch traktatach o rządzie (1689) przedstawił koncepcję umowy społecznej, która różniła się od teorii Hobbesa. Locke argumentował, że w stanie natury ludzie mają naturalne prawa do życia, wolności i własności, a celem rządu jest ochrona tych praw. W przeciwieństwie do Hobbesa, Locke uważał, że umowa społeczna nie oznacza przekazania absolutnej władzy, lecz ustanowienie rządu, który jest odpowiedzialny przed obywatelami. W przypadku naruszenia praw jednostki przez rząd, obywatele mają prawo do buntu i zmiany władzy.
Locke’owska koncepcja rządu jako narzędzia ochrony praw jednostki miała ogromny wpływ na rozwój liberalnej myśli politycznej i stanowiła fundament dla późniejszych teorii demokratycznych oraz konstytucyjnych.
Republikanizm
Republikanizm to doktryna polityczna, która kładzie nacisk na rządy prawa, wolność obywatelską oraz aktywne uczestnictwo obywateli w życiu publicznym. W XVII wieku republikanizm był rozwijany m.in. w kontekście konfliktów między monarchią a parlamentem w Anglii.
Jednym z kluczowych przedstawicieli republikanizmu był James Harrington, którego dzieło „The Commonwealth of Oceana” (1656) przedstawiało utopijną wizję republiki, w której władza jest podzielona, a rządy prawa zapewniają wolność i sprawiedliwość dla wszystkich obywateli. Harrington podkreślał znaczenie własności ziemi jako podstawy władzy politycznej i argumentował, że równomierny podział własności sprzyja stabilności republiki.
Republikanizm znalazł swoje praktyczne zastosowanie w Anglii w okresie Rzeczypospolitej (1649-1660), kiedy to po egzekucji króla Karola I parlament przejął władzę, ustanawiając republikę pod rządami Olivera Cromwella. Chociaż republika ta nie przetrwała długo, doświadczenia tego okresu miały istotny wpływ na rozwój myśli republikańskiej w Europie.
Teorie umowy społecznej
Teorie umowy społecznej odgrywały kluczową rolę w myśli politycznej XVII wieku. Oprócz wspomnianych już Hobbesa i Locke’a, ważnym teoretykiem umowy społecznej był również Baruch Spinoza, który w swoim dziele „Traktat teologiczno-polityczny” (1670) przedstawił koncepcję państwa jako wynik umowy społecznej. Spinoza argumentował, że suwerenność należy do ludu, a celem rządu jest ochrona wolności i dobrobytu obywateli. W przeciwieństwie do Hobbesa, Spinoza podkreślał znaczenie wolności myśli i religii oraz ograniczenie władzy państwowej.
Innym ważnym myślicielem był Samuel Pufendorf, który w swoich pracach „Elementa jurisprudentiae universalis” (1660) i „De jure naturae et gentium” (1672) rozwijał teorię prawa naturalnego i umowy społecznej. Pufendorf argumentował, że władza polityczna opiera się na umowie między ludźmi, którzy zgadzają się na ustanowienie rządu w celu ochrony swoich praw i zapewnienia pokoju. Podkreślał, że władza państwowa powinna być ograniczona prawem i służyć dobru wspólnemu.
Wiek XVII był okresem intensywnego rozwoju myśli politycznej, w którym powstały kluczowe doktryny takie jak absolutyzm, liberalizm, republikanizm oraz teorie umowy społecznej. Myśliciele tacy jak Jean Bodin, Thomas Hobbes, John Locke, James Harrington, Baruch Spinoza i Samuel Pufendorf wnieśli istotny wkład w zrozumienie natury władzy, prawa i sprawiedliwości. Ich idee miały ogromny wpływ na późniejszy rozwój teorii politycznych oraz praktykę rządzenia w Europie i na świecie.