Wielki sukces wyborczy, jaki odniósł nad Dunajem Jorg Haider i skrajnie prawicowa FPO (Freiheitliche Partei Osterreichs – Wolnościowa Partia Austrii), wywołała poruszenie w całej Europie.
Poczucie niepewności jutra, bezrobocie i strach społeczeństwa przed napływem imigrantów z krajów biedniejszych sprzyjają populistycznym politykom nacjonalistycznym w pozyskaniu wyborców. Dzieje się tak w wielu krajach zachodnioeuropejskich, wystarczy przywołać przypadek Jean – Marie Le Pena we Francji. Aby jednak zrozumieć fenomen współczesnego faszyzmu austriackiego, należy zdać sobie sprawę z jego korzeni i specyficznych warunków rozwoju w całym okresie powojennym.
Ze strony ideologicznej austriacka myśl narodowa nie ma własnego oblicza. Nacjonalizm austriacki jest nacjonalizmem niemieckim, pangermańskim. Takie były początki w końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W okresie po włączeniu Austrii do III Rzeszy kraj ten stał się pełnoprawną, integralna częścią Niemiec, a naziści znad Dunaju weszli do oficjalnych struktur państwowych.
Faszyzm w przedwojennej Austrii, znany także jako austrofaszyzm, był specyficzną formą autorytarnego nacjonalizmu, który wykształcił się w latach 30. XX wieku, na fali napięć politycznych, gospodarczych i społecznych w kraju. Chociaż był inspirowany faszyzmem włoskim, austrofaszyzm różnił się od włoskiej czy niemieckiej wersji faszyzmu pod wieloma względami, szczególnie w swoim związku z Kościołem katolickim i ideą korporacjonizmu.
Austria, po upadku monarchii Habsburgów w 1918 roku, zmagała się z poważnymi problemami gospodarczymi i politycznymi. Powstała republika była wewnętrznie podzielona, a główną linią podziału była walka pomiędzy socjaldemokratami a konserwatywnymi siłami, które dążyły do utrzymania tradycyjnych wartości katolickich i narodowych. W latach 20. Austria była sceną ostrych konfliktów między tymi dwoma obozami politycznymi. Radykalizacja polityki była potęgowana przez trudności gospodarcze i rosnące zagrożenie ze strony faszyzmu i komunizmu w Europie.
Na początku lat 30., pod rządami Engelberta Dollfussa, konserwatywnego kanclerza Austrii, rozpoczął się proces konsolidacji władzy w rękach autorytarnego reżimu, który odrzucał zarówno komunizm, jak i liberalną demokrację. Dollfuss był przeciwnikiem nazizmu, zwłaszcza w kontekście rosnącej presji ze strony Niemiec, które pod przywództwem Adolfa Hitlera dążyły do włączenia Austrii do Rzeszy. W 1933 roku, wykorzystując kryzys polityczny, Dollfuss rozwiązał parlament i wprowadził rządy autorytarne, które miały na celu umocnienie konserwatywnej władzy oraz stłumienie opozycji socjaldemokratycznej i komunistycznej.
Reżim Dollfussa, a po jego śmierci w 1934 roku kontynuowany przez jego następcę Kurta Schuschnigga, opierał się na ideach austrofaszyzmu, które łączyły elementy katolickiej nauki społecznej, nacjonalizmu austriackiego oraz korporacjonizmu. W przeciwieństwie do hitlerowskiego nazizmu, austrofaszyzm nie opierał się na rasizmie ani antysemityzmie, chociaż w praktyce reżim również ograniczał prawa mniejszości i starał się wykluczać Żydów z życia publicznego. Głównym celem austrofaszyzmu było stworzenie „chrześcijańskiego państwa korporacyjnego”, które miało na celu zjednoczenie różnych grup społecznych pod autorytarnym rządem, a jednocześnie chronić Austrię przed zagrożeniem zarówno ze strony nazizmu, jak i komunizmu.
Podstawą ideologiczną austrofaszyzmu była bliska współpraca z Kościołem katolickim, co nadawało reżimowi specyficzny charakter w porównaniu do innych europejskich form faszyzmu. Władze austrofaszystowskie promowały wartości katolickie, takie jak tradycyjna rodzina, religia i porządek społeczny, a jednocześnie zwalczały lewicowe ruchy robotnicze, które postrzegano jako zagrożenie dla stabilności państwa. Socjaldemokraci, którzy wcześniej mieli silne wpływy, zostali zmarginalizowani i brutalnie stłumieni w trakcie wojny domowej w lutym 1934 roku, kiedy siły rządowe pokonały milicje robotnicze. Po tym wydarzeniu reżim austrofaszystowski w pełni skonsolidował swoją władzę, zakazując partii politycznych i wprowadzając system korporacyjny, który miał zjednoczyć społeczeństwo wokół katolickich i narodowych wartości.
Austrofaszyzm był również silnie antyniemiecki w kontekście rosnącego zagrożenia aneksją przez hitlerowskie Niemcy. Rząd Schuschnigga starał się utrzymać niezależność Austrii, a jednym z kluczowych sojuszników była faszystowska Włochy Mussoliniego, które początkowo wspierały austriacką suwerenność. Jednak po zbliżeniu się Włoch do Niemiec w drugiej połowie lat 30., sytuacja Austrii stała się coraz bardziej niepewna. Presja nazistów na aneksję kraju rosła, a poparcie dla narodowego socjalizmu wśród austriackiego społeczeństwa również stawało się coraz silniejsze, zwłaszcza wśród młodych ludzi i części klasy średniej, którzy widzieli w Hitlerze nadzieję na poprawę sytuacji gospodarczej i politycznej.
Pomimo wysiłków reżimu austrofaszystowskiego, aby utrzymać niezależność Austrii, w 1938 roku doszło do Anschlussu, czyli aneksji Austrii przez III Rzeszę. Hitler, po groźbach i presji politycznej, zmusił Schuschnigga do ustąpienia, a wojska niemieckie wkroczyły do Austrii, witane przez wielu mieszkańców. Austria przestała istnieć jako niezależne państwo, stając się częścią hitlerowskich Niemiec, a jej reżim austrofaszystowski upadł.
Faszyzm w przedwojennej Austrii, choć różnił się od włoskiej i niemieckiej wersji faszyzmu, stanowił ważny element politycznej historii kraju w okresie międzywojennym. Był odpowiedzią na głębokie podziały społeczne, polityczne i gospodarcze oraz próbą zbudowania autorytarnego, katolickiego państwa, które miało chronić Austrię przed zagrożeniami zarówno ze strony lewicy, jak i nazizmu. Ostatecznie jednak austrofaszyzm nie był w stanie przetrwać w obliczu rosnącej potęgi hitlerowskich Niemiec.
Po obaleniu Hitlera rozpoczął się w Austrii, podobnie jak w Niemczech, proces denazyfikacji. W roku 1945 wprowadzono tzw. Verbotsgesetz, czyli ustawę zakazującą byłym nazistom udziału w życiu publicznym, wykonywania niektórych zawodów oraz odebrania praw wyborczych. Przepisy te jednak nie działały zbyt długo, bo zniesiono je już w 1948 roku. Dzięki czemu 500 tysięcy byłych hitlerowców mogło wziąć udział w wyborach powszechnych i powrócić do dawnych zawodów. Takich jak praca w sądach, policji czy szkolnictwie. W efekcie niewielu spośród przestępców wojennych zostało we właściwy sposób ukaranych, zbrodnie III Rzeszy były konsekwentnie pomniejszane, a zwolennicy obalonego systemu mogli na nowo cieszyć się pełnią praw obywatelskich.[1]
Część nazistów zasiliła szeregi partii socjalistycznej, część dołączyła do konserwatywnej, pozostali natomiast utworzyli VdU (Verband der Unabhängigen – Związek Niezależnych). Po wyborach w roku 1949 neonaziści zrzeszeni w Związku Niezależnych weszli do parlamentu. Od tej chwili, a szczególnie od 1955 roku, kiedy z terenu Austrii wycofano wojska alianckie, neofaszyści rosną w siłę. W tym samym roku Związek Niezależnych rozpada się, jednak już w roku 1956 reaktywuje się w nowym kształcie jako Wolnościowa Partia Austrii. Pierwszymi liderami utworzonej partii byli Anton Reinthaller – były minister w rządzie III Rzeszy i Friedrich Peter, dawny oficer SS. W latach 60 i 70 pod przewodnictwem Petera Wolnościowa Partia Austrii przyjęła kurs mniej radykalny, stając się partią silnie prawicową, zrzeszającą w swych szeregach nacjonalistów, ale również i liberałów.[2]
Działacze o poglądach skrajnie neonazistowskich wystąpili z organizacji i skupili się wokół Norberta Burgera zakładając NDP (Nationaldemokratische Partei – Partia Narodowo-Demokratyczna). W odróżnieniu od swej imienniczki z terenu Republiki Federalnej, austriacka Partia Narodowo-Demokratyczna odegrała bardzo znikomą rolę na scenie politycznej. Wolnościowa Partia Austrii natomiast, pomimo słabnącego w ciągu lat 60 i 70 zainteresowania nacjonalizmem, odnosiła regularnie spore sukcesy wyborcze, by w roku 1983 wejść do koalicji rządowej z socjalistami.[3]
Zdecydowany zwrot Wolnościowej Partii Austrii ku neonazizmowi rozpoczął się w roku 1986, kiedy w wyborach na przewodniczącego partii klęskę poniósł lider stronnictwa liberalnego pełniący w rządzie funkcję wicekanclerza, Norbert Steger. Jego miejsce zajął wówczas rzecznik tradycyjnego pangermańskiego nacjonalizmu – Jörg Haider. Liberałowie opuścili Wolnościową Partię Austrii (ostatni oddał legitymację w roku 1993), zakładając Liberales Forum (Forum Liberalne).
W 1993 Wolnościowa Partia Austrii wystąpiła z International Liberal Union. W 1992 roku w prawie austriackim wprowadzono poprawki do Verbotsgesetz, co zapoczątkowało ostrą walkę z neonazizmem. Szereg organizacji zostało w pierwszej połowie lat 90. zdelegalizowanych, zakazano wydawania niektórych czasopism, wszczęto procesy przeciwko najbardziej skrajnym spośród działaczy neofaszystowskich, takim jak Walter Ochensberger, Gottfried Küssel, Hans Jörg Schimanek Jr. czy Gerd Honsik, wydawca antysemickiego, jawnie faszystowskiego pisma „Halt”. Skrajna prawica odebrała wprawdzie ciężki cios, jednak zejście wielu ugrupowań do podziemia przysporzyło zwolenników kierowanej przez Haidera Wolnościowej Partii Austrii. Za wolnościowcami opowiedział się m.in. Walter Ochensberger, prowadzący równie skrajne jak „Halt” czasopismo „Sieg”.
W okresie tym Freiheitliche Partei nabrała zdecydowanie radykalnego charakteru. Warto również zwrócić uwagę na pozostałe organizacje skrajnie prawicowe działające na terenie Austrii. Na pierwszym miejscu wymienić wypada KHD (Kärtner Heimatdienst – Karyncka Służba Ojczyźniana). Karyntia jest dla austriackich nacjonalistów obszarem niezwykle istotnym ze względu na fakt, że mieszka tam duża mniejszość słoweńska. Narodowcy odnoszą tam zawsze niemałe sukcesy, ponieważ mają stałego wroga, którego obecność mobilizuje ich do działania. Karyncka Służba Ojczyźniana przeprowadziła na przykład kilka kampanii zmierzających do ograniczenia praw mniejszości.
Obok tej partii w Karyntii działa jeszcze Kärtner Abwehrkämpferbund. Omawiając zjawisko austriackiej skrajnej prawicy wspomnieć należy o niektórych młodzieżowych organizacjach sportowych i kulturalnych, takich jak ÖTB (Österreichischer Turnerbund – Austriacki Związek Gimnastyczny, zdelegalizowany na początku lat 90.), Turnvater Jahn, ÖLM (Österreichische Landsmannschaft – Austriacka Drużyna Krajowa). Verein Dichterstein Offenkusen znany jest z kultu nacjonalistycznych i rasistowskich poetów. Liste Kritischer Studenten koncentrowała się na sprzeciwie z pozycji szowinistycznych wobec przystąpienia Austrii do Unii Europejskiej.[4]
Nie bez znaczenia są ugrupowania kombatanckie: Kameradenschaft, skupiające byłych żołnierzy Waffen-SS oraz Wohlfahrtsvereinigung der Glasenbacher – do której należą przestępcy wojenni, byli więźniowie amerykańskiego obozu w Salzburgu. Hans Lukesch, przewodniczący tej ostatniej kandydował w 1991 roku do parlamentu z ramienia Wolnościowej Partii Austrii. Austriackie ugrupowania neofaszystowskie prowadzą stałą współpracę. W pierwszej połowie lat 90 ważną rolę na polu integracji między organizacyjnej odgrywało czasopismo „Aula”, wydawane przez Arbeitsgemeischaft Freiheitlicher Akademikerverbände i stanowiące pomost pomiędzy Wolnościową Partią Austrii a innymi grupami skrajnie prawicowymi. W roku 1995 periodyk został zlikwidowany nakazem sądowym, lecz w jego miejsce jesienią tego samego roku ukazał się pierwszy numer „Junge Freiheit” („Młoda Wolność”).
Z kolei AFP (Arbeitsgemeinschaft für Demokratische Politik – Wspólnota Pracy na rzecz Polityki Demokratycznej) organizuje coroczne zjazdy neofaszystów. Spotkania te mają charakter szkoleniowy i odbywają się w celu wzajemnej wymiany myśli, materiałów propagandowych itp. Z Wspólnotą Pracy na rzecz Polityki Demokratycznej związane jest czasopismo „Fakten”, którego wydawca – Horst Jakob Rosenkrantz startował w 1990 roku w wyborach lokalnych w Wiedniu, jednak jego kandydaturę wstrzymano po zarzuceniu mu poglądów neonazistowskich. Lepiej powiodło się Barbarze Rosenkrantz, jego żonie, która w roku 1993 została wybrana do parlamentu Dolnej Austrii z listy Wolnościowej Partii Austrii. Jak wynika z powyższych faktów, Wolnościowa Partia Austrii nie znajduje się w próżni i nie izoluje się od pozostałych ugrupowań skrajnie prawicowych Zdolność nawiązania kontaktu z tak wieloma środowiskami, od konserwatystów po weteranów SS, stanowi jeden z istotniejszych czynników, jakie zaważyły o sukcesie partii Haidera.
Haider urodzony w 1950 roku w Bad Goisern polityk, poglądy faszystowskie wyniósł z domu. Jego ojciec, Robert Haider, należał od 1929 roku do Hitler Jugend, następnie do SA i NSDAP. W 1934 roku brał udział w nazistowskiej rebelii w Austrii. . Po wojnie, w 1948 roku wstąpił do Związku Niezależnych, a następnie do Wolnościowej Partii Austrii. Żona Roberta, Dorothea, pełniła w czasach III Rzeszy kierownicze funkcje w Bund Deutscher Mädel. Pierwszą organizacją, do jakiej należał Jörg Haider jeszcze w okresie szkoły średniej, był Österreichischer Turnerbund. W czasie studiów należał do korporacji studenckiej „Albia” w Bad Ischl.
W latach 1970-1976 pełnił rozmaite funkcje w Wolnościowej Partii Austrii, by w roku 1976 objąć stanowisko sekretarza tej partii w Karyntii. Od tamtej chwili do dziś związany jest z tym Piemontem austriackiego neofaszyzmu. W latach 1979-1983 zasiadał w parlamencie, w okresie 1982-1983 wydawał gazetę „Kärtner Nachrichten” będącą organem Wolnościowej Partii Austrii w Karyntii. Funkcję przewodniczącego partii, którą powierzono mu w roku 1986, pełnił do 2000 roku. Rok 1989 przyniósł Haiderowi stanowisko premiera Karyntii. W roku 1992 został liderem koła parlamentarnego Wolnościowej Partii Austrii, natomiast w roku następnym zainicjował przeprowadzenie referendum pod hasłem Österreich zuerst (Najpierw Austria). Wzięło w nim udział 417 tysięcy obywateli, a jego głównym tematem była kwestia ograniczenia napływu obcokrajowców. Haider nie kryje swego przywiązania do narodowego socjalizmu i tradycji III Rzeszy.[5]
W 1995 roku, brał udział w zjeździe weteranów Waffen-SS mówiąc, iż jest szczęśliwy, że żyją jeszcze porządni ludzie wierni swoim przekonaniom. Jak większość współczesnych faszystów w Europie Zachodniej głosi poglądy nacjonalistyczne, pomniejszając lub wręcz kwestionując zbrodnie hitleryzmu. W 1990 roku stwierdził, że żołnierze Wehrmachtu i Waffen-SS walczyli w czasie II wojny światowej o wolność i demokrację w Europie, pięć lat później obozy koncentracyjne określił mianem obozów karnych. Wolnościowa Partia Austrii, jak inne ugrupowania prawicowe, propaguje surowe zasady obyczajowe. Haider zaangażowany jest, szczególnie od 1996 roku, w kampanię zmierzającą do dyskryminacji homoseksualistów. Jörg Haider zobowiązany został do przestrzegania zasad demokracji oraz poszanowania prawa.[6] Unia Europejska oddelegowała do Wiednia troje mędrców – Martti Ahtisaari, Jochena Froweina, Marcelino Oreja, których zadanie polegało na sporządzeniu raportu o charakterze polityki realizowanej przez Wolnościową Partię Austrii, która przyczyniła się do zniesienia restrykcji Unii Europejskiej wobec Austrii. Andreas Mölzer, jeden z czołowych polityków Wolnościowej Partii Austrii, porównał mędrców do kapłanów, przed którymi sądzono Chrystusa. Robił w ten sposób aluzję do światowego spisku żydowskiego atakującego jego ojczyznę. Mamy tu do czynienia z typowym dla austriackiej skrajnej prawicy językiem, stroniącym od sformułowań dosłownych. Tamtejsza propaganda unika jawnego antysemityzmu czy rasizmu. Nie mówi się, zatem o ochronie narodu i rasy, ale kultury, krytykując jednocześnie społeczeństwo wielo kulturowe.[7]
Wrogiem numer jeden zajmującym, w dużej mierze, miejsce przeznaczone w ideologii III Rzeszy dla Żydów, są obecnie imigranci (według sondaży z 1995 roku 24 % Austriaków nie chciałoby mieć sąsiada Żyda, 42 % – Cygana, 39 % – Turka, 31 % – Chorwata7%). [8]
Tymczasem realne zagrożenie płynące z objęcia władzy przez Haidera jest duże. Jak powiedziano, nie dojdzie – zapewne – do przełomowych zmian, jednak sytuacji nie wolno lekceważyć. Spodziewać się można wytworzenia nowej atmosfery wokół kwestii takich, jak stosunek do przeszłości (pomniejszanie i negacja zbrodni hitleryzmu), ograniczanie praw mniejszości narodowych, blokowanie rozszerzenia Unii Europejskiej, wreszcie zamknięcie granic przed obcokrajowcami. Sukces, jaki odniosła Wolnościowa Partia Austrii – będąca, partią o ewidentnie neofaszystowskim charakterze – przyczyni się zapewne do poprawienia kondycji innych ugrupowań o podobnym obliczu, zarówno w Austrii, jak i w innych krajach.
[1] http://www.marxist.com/languages/polish/Nazizm z dnia 12.04.2003
[2] http://pl.wikipedia.orgugrupowaniaprawicowe z dnia 12.IV.2003
[3] http://pl.wikipedia.org/wiki/Nacjonalizm z dnia 12.IV.2003
[4] http://haggard.w.interia.pl/faszyzm.htmlaustria z dnia 09.VI.2003
[5] http://www.freepress.org.pl/etpcz44.htmlJorghaider z dnia 09.VI.2003
[6] http://haggard.w.interia.pl/faszyzm.htmlaustria z dnia 09.VI.2003
[7] http://haggard.w.interia.pl/faszyzm.htmlaustria z dnia 09.VI.2003
[8] http://www.unia-polska.pl/archive/98-99/9810/01_07b.htmlhaider z dnia 09.VI.2003