wykład z Historii doktryn politycznych i prawnych
Dzieje starożytnej Grecji można podzielić na 3 okresy:
- okres archaiczny (VIII wiek p.n.e – V wiek p.n.e) – około siódmego-szóstego wieku p.n.e wykształciły się słynne greckie polis
- okres klasyczny (V-IV wiek p.n.e) – zakończenie wojen grecko-perskich
- okres hellenistyczny (323 r. p.n.e – podbój Egiptu przez Rzym)
Główne cechy myśli politycznej okresu klasycznego w Grecji:
- myśl polityczna to myśl elit, typowa dla epoki niewolniczej, adresowana była do ludzi wolnych, a obejmowała wyłącznie ludzi uprzywilejowanych
- spowodowała pojawienie się wielu pojęć, które później utrwaliły się w kulturze światowej (pojęcie, instytucje „demokracja”)
- Grecja była kolebką myśli politycznej (przyczyniło się do tego korzystne położenie geograficzne i ożywione kontakty handlowe z państwami Bliskiego Wschodu i państw Morza Śródziemnego np. Egipt , Babilonia).
Myśl polityczna Greków, oczywiście, podlegała ewolucji, zmieniała się na przestrzeni lat – na początku wskazywano na jedność świata helleńskiego – w okresie klasycznym się to zmieniło – wraz z pojawieniem się POLIS, to poczucie jedności ustępowało idei obywatelstwa państwa-miasta.
Powstawaniu p-m pomagało na pewno ukształtowanie terenu – zróżnicowanie form ustrojowych w tych państwach spowodowało możliwość wyodrębniania różnych ustrojów.
Wyodrębnienie roli ludu (DEMOS) – sprawowanie władzy to nie przywilej, lecz sztuka (przeznaczona dla ludzi wybitnych, działających dla dobra ogółu).
Kiedy w Atenach zaczął się kryzys demokracji, poszukiwano idealnego rozwiązania na państwo (szukano syntezy cech: stabilności ,ładu, bezpieczeństwa).
Systemy i ustroje:
- ustrój monarchiczny – przeciwstawny tyranii
- arystokracja (aristos – najlepszy) – rządy ludzi bogatych majątkiem i duchowo
- plutokracja (plutos – bogactwo) – rządy ludzi bogatych
- oligarchia (oligos – nieliczny) – rządy wąskiej grupy, przeciwstawiane demokracji
- demokracja – wyodrębnione i realizowane przez Greków, demokracja ateńska w szczytowym rozwoju była w V działalność. p.n.e.(działalność Peryklesa), słowo demokracja po raz pierwszy pojawiło się u Herodota.
Trzy składniki demokr. Aten.:
- idea wolności – głównie wolność słowa („izegoria”), przekonań np. w teatrze
- wolność praw („isonomia”) – równe traktowanie wolnych obywateli przed sadem i w prawie podatkowym; każdy miał możliwość pełnienia funkcji politycznych (losowanie stanowisk – spośród 2 najwyższych grup majątkowych; wprowadzenie DIET – pensji dla funkcjonariuszy państwowych
- idea praworządności – dobrowolne podporządkowanie się normom prawnym, prawo ma służyć człowiekowi (może on je zmienić jeśli jest złe, ale dopóki obowiązuje jest w obowiązku go przestrzegać – PRAWO JEST PANEM DEMOKRACJI
SOFIŚCI (sofistyka) – sofisticos – mędrzec, sofia – mądrość
- Nauczali w V-IV w n.e; głosili tezę, iż nauka jest jednością przemyśleń teoretycznych z praktycznymi rozważaniami (praktycyzm – to co da się wykorzystać w praktyce, jest dobre, poprawne)
- Dlatego pobierali oni opłaty za swe nauki (czemu przeciwny był Sokrates)
Cechy sofistów:
- burzyciele wszelkich praw i autorytetów – jawiło się to w sprzeciwach do pewnych a priori zasad. Każda teza może być podważona, pokazana z innych punktów widzenia
- nauczali w toku dyskusji
Reprezentacja sofistów:
- Protagoras z Abdery – twierdził ze naczelną wartością jest człowiek, wspólnota ma służyć jednostce, nie oznacza wspólnotą zrzeszenia indywidualistów, sensowność praw ma służyć człowiekowi
- Hipiasz z Eligi – rozróżnienie miedzy prawem naturalnym a pisanym (pozyt.)
- Antyfon – przypisywał prawo naturalne jako wzorzec dla każdego człowieka
Nadawali oni (sofiści) prawu naturalnemu wyższą rangę, jest ono wspólne dla wszystkich, jest według sof. stałe i niezmienne – wolność, sprawiedliwość, pokój są niezmienne i uzależnione od człowieka.
Prawo pozytywne zmienia się. Rola mędrca jest według sofistów poznanie praw naturalnych i starania, aby władcy brali zawsze pod uwagę prawo natury w swych sądach.
SOKRATES
- Nie pobierał honorarium za prace, nie pozostawił po sobie ani jednego słowa napisanego.
- Jego przemyślenia utrwalił Platon, natomiast Sokrates nauczał dyskutując.
- Nauczał, że należy dochodzić do istoty prawdy.
- Każdy człowiek obdarzony jest rozumem. Jeśli czyni źle, to dlatego, ze nie wie co jest istota prawdy. Dochodzić istoty prawdy można pytając.
- Sok. został osadzony w więzieniu za podjudzanie młodzieży do nieposłuszeństwa.
- Dokonał systematyzacji ustrojów politycznych. Nie uznawał żadnego za najlepszy, a za najbardziej POPRAWNY uważał monarchie. Opowiadał się za władzą elit – najdoskonalszych.
- Uczniowie Sokratesa byli świadkami rozkładu demokracji ateńskiej:
- Ksenofont – uznał ze moralność uchroni demokracje przed upadkiem
- Isokrates – chciał przywrócić jedność świata helleńskiego (umożliwiłoby to ekspansje, jedność prawa, ustrój mieszany (demokracje + arystokracja) miał być najlepszy, założyciel swoistej Akademii poprzedzającej tą Platona
PLATON
- Ateńczyk z arystokratycznej rodziny, poznał Sokratesa w wieku lat 20, był jego uczniem przez 8 lat.
- Podróżował (Azja Mniejsza), założył Akademie w Atenach (inaczej niż u Sokratesa – kładziono nacisk na aspekt wychowawczy), która istniała do 529 r. n.e.(zamknięta przez cesarza Justyniana)
CECHY:
- forma dialogu wszystkich dziel – najlepsza forma dla pokazania wielu różnych punktów widzenia (w ten sposób mógł również ukryć swoje poglądy, wkładając swoje myśli w usta Sokratesa)
- posługiwał się językiem literackim, często odwołując się do mitologii greckiej, co czyniło jego przemyślenia bardziej przystępnymi
Dzieła Platona dzieli się na 3 główne okresy:
- wczesno-krytyczny – określał pewne podstawowe pojęcia etyczne
- średnio-konstrukcyjny – najwięcej polotu i artystycznego zabarwienia
- późno-dialektyczny – „PRAWA”
Założenia metodologiczne:
Idealizm obiektywny oraz dualizm świata (świat idei – trwały i niezmienny (metafora jaskini) gdzie dostęp maja tylko filozofowie oraz świat rzeczywisty – odbicie świata idei)
Kontynuował przekonanie, że wiedza jest tylko przypominaniem sobie tego, co jest zapisane i przyniesione na świat przy urodzeniu.
Tylko filozofowie mają możliwość poznania swojego życia na lepszym poziomie (teoria ANAMNEZY). Na szczycie drabiny idej stała idea dobra.
Ludzi dzielił na:
1) filozofów,
2) wojujących,
3) żywiących.
Poszukiwał wzorców dla idealnego ustroju państwa na Krecie i w Sparcie. Tylko to, co STAŁE i NIEZMIENNE było dla Platona doskonałe. Dokonywał on klasyfikacji form ustrojowych (wg. P. ulegają one degeneracji – jedna degeneruje się rodząc gorszą):
- timokracja (timos – zaszczyt) – najlepsza według P., bo charakteryzuje się dyscypliną, porządkiem; rządy tych, którzy doszli do zaszczytu na polu chwały, inaczej mówiąc elita z pola bitwy
- oligarchia (bogaci, elita) – timokracja degeneruje się, poprzez chęć bogacenia się rządzących
- demokracja – niska ocena wg. ; oligarchia rodzi dysproporcje, konflikty społeczne (biedni i bogaci). Demokracja jest niestabilna, gdyż władze sprawuje lud ogarnięty szałem wolności (degeneracja osobowości człowieka). Nie ma w ustroju demokratycznym obywatelstwa, działania na rzecz państwa. Cechuje ja anarchia, bezrząd i degeneracja osobowości, wiec ewoluuje w
- tyrania – cechuje ją obłuda panującego, egoizm
Poszukiwanie prawa idealnego.
Platon stwierdzał istnienie dwóch rodzajów własności: materialnej oraz rodzinnej – wyeliminowanie obu było gwarancja utrzymania państwa idealnego.
Ważny był również podział społeczny. P. dzielił ludzi na grupy, zależnie od zdolności przyrodzonych (Bóg przydzielił im domieszki metali złota – filozofowie, ich zadaniem było poznanie, srebra – wojownicy z cecha odwagi, i żelaza. Wszystkie te cechy łączyło dostępne dla każdego UMIARKOWANIE.
SPRAWIEDLIWOŚĆ – było to czynienie tego do czego zostało się powołanym (np. posag ma być piękny)
NIESPRAWIEDLIWOŚĆ – rodzi się z chwilą naruszenia miejsca przypisanego w strukturze społecznej.
Idea dobra była ideą najważniejszą, do jej poznania prowadzi państwo i rządzący (filozofowie). Oni wskazują różnice miedzy dobrem a złem (złem jest brak wiedzy)
Dwa rodzaje polityki:
- pospolita – dotyczyła np. działań na arenie międzynarodowej, mniej interesowała P.
- prawdziwa – prowadzi do poprawy ludzi, nasycona moralnością, niczym sztuka pasterska – polityk to pasterz i prowadzi stado do idei dobra.