Wprowadzenie
Neofaszyzm w Europie, choć ukształtowany przez specyficzne warunki historyczne i kulturowe poszczególnych krajów, jest zjawiskiem o głębokich korzeniach, które odwołuje się do tradycji nacjonalizmu, ksenofobii i autorytaryzmu. Po zakończeniu II wojny światowej, gdy faszyzm i nazizm zostały powszechnie potępione, Europa wydawała się odchodzić od ekstremistycznych ideologii. Jednak od lat 60. i 70. XX wieku, a zwłaszcza od końca zimnej wojny, neofaszystowskie ruchy zaczęły na nowo zdobywać poparcie, głównie w odpowiedzi na problemy społeczne, gospodarcze oraz zmiany demograficzne związane z migracją i globalizacją.
Neofaszyzm nie jest jednolitym ruchem. W każdym kraju przybiera różne formy i odwołuje się do lokalnych tradycji politycznych. Wspólnym mianownikiem tych ruchów są jednak pewne cechy: ksenofobia, antyimigracyjność, sprzeciw wobec integracji europejskiej, a często także antysemityzm, islamofobia oraz dążenie do autorytarnych struktur władzy. Współczesne ruchy neofaszystowskie nie zawsze jawnie odwołują się do symboliki faszystowskiej, ale ich ideologia opiera się na podobnych fundamentach – wykluczeniu „innych”, tworzeniu homogenicznego państwa narodowego oraz sprzeciwie wobec demokracji liberalnej.
Historia i kontekst odrodzenia neofaszyzmu
Faszyzm, który w latach 20. i 30. XX wieku zdobył popularność we Włoszech i Niemczech, wywodził się z głębokiego niezadowolenia społecznego, kryzysów gospodarczych i destabilizacji politycznej. Po II wojnie światowej ruchy faszystowskie zostały niemal zupełnie zmarginalizowane, a w wielu krajach zdelegalizowane. Jednak powojenny wzrost znaczenia ruchów neofaszystowskich w Europie należy postrzegać w kontekście przemian społecznych, takich jak urbanizacja, masowa imigracja z dawnych kolonii, rosnące nierówności społeczne oraz globalizacja.
W latach 60. i 70. XX wieku pojawiły się pierwsze oznaki odrodzenia faszystowskich idei w nowych formach. Przykładem może być Narodowy Front we Francji, założony w 1972 roku przez Jeana-Marie Le Pena, który stał się ikoną nowoczesnego, narodowo-radykalnego ruchu politycznego. Równocześnie w innych krajach, takich jak Wielka Brytania, Włochy czy Niemcy, ruchy te zaczęły odwoływać się do problemów społecznych i gospodarczych, stawiając w centrum swojej ideologii walkę z imigracją oraz obronę tradycyjnych wartości.
Transformacja polityczna po 1989 roku, która przyniosła upadek komunizmu w Europie Wschodniej, stworzyła nowe możliwości dla ruchów neofaszystowskich. Kiedy wiele krajów w Europie Środkowo-Wschodniej przeszło przez trudne procesy transformacji gospodarczej, wzrost biedy, bezrobocia i społecznych nierówności stał się paliwem dla ruchów nacjonalistycznych i skrajnie prawicowych.
Współczesne ruchy neofaszystowskie w Europie
Neofaszystowskie ruchy polityczne i organizacje istnieją w większości krajów Europy, choć ich skala i wpływ różnią się w zależności od kraju. Od lat 90. widoczne są różne tendencje – od otwartych grup neonazistowskich po partie polityczne, które starają się przedstawiać jako bardziej umiarkowane, ale w rzeczywistości odwołują się do ideologii skrajnie prawicowych.
Francja
Jednym z najbardziej widocznych przykładów współczesnego neofaszyzmu w Europie jest francuskie Zjednoczenie Narodowe (dawniej Front Narodowy). Pod przywództwem Jeana-Marie Le Pena, a później jego córki Marine Le Pen, partia ta zyskała znaczną popularność, stając się stałym elementem francuskiej sceny politycznej. Marine Le Pen dokonała pewnych modyfikacji w retoryce partii, odcinając się od najbardziej otwartych rasistowskich i antysemickich poglądów swojego ojca, co pozwoliło Zjednoczeniu Narodowemu zyskać większą akceptację społeczną. Jednak centralnym punktem ich ideologii wciąż pozostaje sprzeciw wobec imigracji, szczególnie z krajów muzułmańskich, a także obrona tożsamości narodowej przed „zagrożeniami” globalizacji i multikulturalizmu.
Niemcy
W Niemczech współczesny neofaszyzm odrodził się po zjednoczeniu kraju w 1990 roku. Najbardziej znaną organizacją neonazistowską była Narodowodemokratyczna Partia Niemiec (NPD), która od lat 60. była marginalną, ale nieustannie obecną siłą w polityce niemieckiej. Choć NPD nigdy nie zdobyła masowego poparcia, jej obecność była wyrazem trwałości skrajnie prawicowych ideologii w kraju o traumatycznych doświadczeniach nazizmu.
Obecnie największym zagrożeniem związanym z neofaszyzmem w Niemczech są organizacje i grupy działające na marginesie społeczeństwa, takie jak Pegida (Patriotyczni Europejczycy Przeciw Islamizacji Zachodu) oraz Alternatywa dla Niemiec (AfD), która, choć nie jest otwarcie neofaszystowską partią, odwołuje się do silnej retoryki antyimigracyjnej i nacjonalistycznej. AfD, która zdobyła miejsca w Bundestagu w 2017 roku, wykorzystuje lęki społeczne związane z imigracją, a także krytykuje politykę multikulturalizmu i unijną integrację.
Włochy
Włochy, kolebka faszyzmu pod wodzą Benito Mussoliniego, mają długą historię ruchów skrajnie prawicowych. W latach powojennych odrodził się Włoski Ruch Społeczny (Movimento Sociale Italiano, MSI), który odwoływał się do ideologii faszystowskich. Dziś neofaszyzm we Włoszech jest związany głównie z takimi partiami jak Bracia Włosi (Fratelli d’Italia), które odwołują się do dziedzictwa nacjonalistycznego i antyimigracyjnego. Włoska polityka charakteryzuje się częstym odwoływaniem do tradycji faszystowskiej, co widać w narracjach związanych z tożsamością narodową, autorytaryzmem i eurosceptycyzmem.
Europa Środkowo-Wschodnia
W krajach Europy Środkowo-Wschodniej, takich jak Polska, Węgry czy Słowacja, neofaszyzm często przyjmuje postać radykalnych ruchów nacjonalistycznych. Na Węgrzech, Jobbik, partia, która początkowo była otwarcie neofaszystowska, zdobyła popularność, odwołując się do antysemityzmu, antyromskiej retoryki oraz sprzeciwu wobec globalizacji. Choć Jobbik w ostatnich latach próbował przejść w stronę bardziej umiarkowanej polityki, jego pierwotne korzenie są silnie związane z ekstremistycznymi poglądami.
W Polsce natomiast widoczne są ruchy takie jak Narodowe Odrodzenie Polski czy Młodzież Wszechpolska, które promują idee antyimigracyjne, homofobiczne oraz eurosceptyczne. Te organizacje odwołują się do idei obrony katolickiej tożsamości Polski, co wpisuje się w szerszy europejski nurt neofaszyzmu, choć jest mocno związane z lokalnymi tradycjami religijnymi i narodowymi.
Przyczyny wzrostu neofaszyzmu
Wzrost znaczenia neofaszystowskich ruchów w Europie można tłumaczyć szeregiem czynników. Jednym z najważniejszych jest kryzys tożsamości narodowej, który nasilił się w związku z napływem imigrantów, szczególnie z krajów muzułmańskich, oraz procesami globalizacji. Wielu Europejczyków odczuwa niepewność wobec przyszłości swojego kraju, obawiając się utraty tradycyjnych wartości i tożsamości kulturowej. Te lęki są wykorzystywane przez neofaszystowskie organizacje, które obiecują powrót do „czystości” narodowej i obronę przed „obcymi”.
Równie istotnym czynnikiem jest rosnąca frustracja społeczna związana z nierównościami gospodarczymi, bezrobociem oraz brakiem perspektyw dla młodych ludzi. Neofaszyzm często odwołuje się do takich grup społecznych, obiecując proste rozwiązania dla skomplikowanych problemów gospodarczych i politycznych.
Wyzwania dla demokracji
Neofaszyzm stanowi poważne wyzwanie dla demokracji europejskich. W wielu krajach ruchy te wykorzystują mechanizmy demokratyczne, aby zdobywać poparcie i wpływać na politykę, jednocześnie podważając fundamenty demokratycznych instytucji. Przykładem tego jest wspieranie autorytaryzmu, ograniczanie wolności słowa, a także szerzenie mowy nienawiści wobec mniejszości.
Zakończenie
Neofaszyzm w Europie, choć formalnie marginalizowany, zyskuje na znaczeniu w czasach kryzysu tożsamości, napięć społecznych i rosnących nierówności. W odpowiedzi na te wyzwania konieczne jest wzmacnianie edukacji obywatelskiej, promowanie wartości demokratycznych oraz przeciwdziałanie nienawiści i ksenofobii. W miarę jak Europa staje przed nowymi wyzwaniami, walka z odradzającymi się ruchami neofaszystowskimi będzie jednym z kluczowych elementów obrony liberalnych demokracji.
W latach osiemdziesiątych dało się zaobserwować wiele istotnych zjawisk. Pierwszym z nich był wzrost przemocy na tle rasowym. Nawet Wielka Brytania okazała się nieodporna na tego rodzaju sytuacje. Fala aktów m.in. bombami zapalającymi, które ogarnęły Niemcy, znalazła się w centrum uwagi światowych mediów. Dało się też zauważyć wzrost skrajnie politycznej propagandy. W końcu lat dziewięćdziesiątych poglądy te docierały do nowych grup odbiorców za pośrednictwem gwałtownie rozwijającej się komputerowej sieci internetowej Poza tym w ostatnich latach można zaobserwować wzrost poparcia dla partii neofaszystowskich, chodzi o włoską partie o nazwie Włoski Ruch Społeczny – Sojusz Narodowy, który w 1994 wszedł w skład rządzącej koalicji. Jednakże po roku 1945 faszyzm stał się szczególnie problematycznym terminem. Po drugiej wojnie niewielu ludzi poza wyobcowanymi skrajnymi grupkami chce nazwać siebie faszystami z oczywistych powodów.
Dzisiaj niebezpieczeństwem, zwłaszcza we wspólnotach etnicznych, pozostaje ten bardziej odstręczający, opowiadający się za przemocą aspekt neofaszyzmu. Faszyzm stał się też bardziej wyrafinowany:
Przemoc neofaszystów w Europie skierowana jest bardziej przeciwko społecznościom etnicznym niż przeciw państwu. Generalnie nie ma tu żadnej strategii, z wyjątkiem może lokalnej wersji czystek etnicznych. Istnieją jednak oznaki wskazujące, że coraz częściej przemoc jest inspirowana przekonaniem, iż wywoła ona gwałtowną reakcję ze strony atakowanych grup.
Faszyzm nie jest identyfikowany tylko z bestialstwem i terrorem, ale jest głównym składnikiem tożsamości narodowej. Jego zaprzeczeniem jest konstytucyjność, tolerancja i internacjonalizm.
Faszyzm nie odrodzi się, wkrótce w swojej klasycznej formie. Jednak pojawia się nowy prąd, który uczy się podawać faszyzm w nowym kształcie odpowiednim dla XXI wieku. W Europie pojawia się problem lojalności politycznej, która oparta jest o przyszłość ekonomiczną. Natomiast społeczeństwo jest problemem mniej ważnym. Oczekiwania społeczności, co do stopy życiowej przewyższają kilkakrotnie możliwość ich zaspokojenia. Dlatego partiom coraz trudniej jest utrzymać wyborców . Faszyzm się odradza, a jego formy dopasowują się odpowiednio do naszej epoki.
Bibliografia
Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, Warszawa 1993
Borejsza J.W. (wstęp i wybór), Faszyzmy europejskie (1922-1945), Warszawa 1979
Borejsza J.W., Rzym a wspólnota faszystowska, Warszawa 1981
Eatwell R, Faszyzm. Historia, Poznań 1999
Felice R., Interpretacje faszyzmu, Warszawa 1976
Madajczyk Cz , Faszyzm i okupacje 1938-1945, Poznań 1983
Madajczyk Cz., Kultura europejska a faszyzm, Wrocław 1979
Zmierczak M., Spory o istotę faszyzmu. Dzieje i krytyka, Poznań 1988