Michaił Gorbaczow był jednym z najważniejszych polityków w historii ZSRR i odegrał kluczową rolę w końcowym okresie istnienia Związku Radzieckiego.
Gorbaczow został wybrany na stanowisko Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w 1985 roku, a wkrótce potem stał się liderem kraju. Jego wizja „przebudowy” (perestrojki) i „odnowy” (glasnosti) miała na celu wprowadzenie reform w systemie komunistycznym, w tym liberalizację gospodarki, większą demokratyzację społeczeństwa i większą swobodę dla mediów.
Jego polityka przyniosła wiele zmian, w tym m.in. zakończenie wojny w Afganistanie, nawiązanie lepszych relacji z Zachodem i wprowadzenie wolnych wyborów. Gorbaczow odegrał także kluczową rolę w zakończeniu zimnej wojny i rozpadzie ZSRR.
Jego reformy spotkały się jednak z oporem ze strony konserwatywnych frakcji w ZSRR, co doprowadziło do kryzysu politycznego i ekonomicznego, który ostatecznie doprowadził do rozpadu ZSRR w 1991 roku.
Mimo że jego polityka nie odniosła pełnego sukcesu, Gorbaczow był ważnym symbolem zmian i rewolucji, które wpłynęły na cały świat. Jego reformy wpłynęły na kraje Europy Wschodniej i przyczyniły się do końca zimnej wojny, co miało ogromne znaczenie dla stabilizacji międzynarodowej i światowego pokoju.
Po roku 1985, wraz z dojściem w ZSRR do władzy Michaiła Gorbaczowa, pojawiły się tendencje do liberalizacji systemu ekonomicznego i zmniejszania stopnia militaryzacji gospodarki. W Polsce w celu uzyskania akceptacji dla działań rządu i PZPR, w listopadzie 1987 roku przeprowadzono referendum, które zakończyło się fiaskiem, gdyż mniej niż połowa uprawnionych poparła dalsze reformy. Niestety nawet brak poparcia nie zniechęcił rząd do wprowadzenia kolejnego etapu reform. Zwolennikiem takiego działania był ostatni komunistyczny premier, powołany jesienią 1988 rok, Mieczysław Rakowski. Na podstawie uchwalonej 23 grudnia 1988 roku ustawy o działalności gospodarczej i ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych, wprowadzono daleko idące swobody przy zakładaniu nowych przedsiębiorstw oraz dla działalności sektora prywatnego, w tym kapitału zagranicznego. „Zrezygnowano z ustalania górnej granicy udziału kapitału zagranicznego w przedsiębiorstwach i wprowadzono dla niego tzw. wakacje podatkowe.”[1]
Do innych reform należały zmiany w systemie finansowym przedsiębiorstw państwowych, w których Skarb Państwa stał się udziałowcem; uchwalenie prawa dewizowego oraz ustawy o obligacjach; wprowadzenie zmiany do Kodeksu Handlowego, których celem było wyzwo-lenie przedsiębiorczości. Równolegle przystąpiono do prac przygotowujących demonopolizację polskiej gospodarki oraz likwidację centralnego rozdzielnictwa, a co za tym idzie zniesiono kredytowe, podatkowe i zaopatrzeniowe uprzywilejowanie przedsiębiorstw państwowych.[2]
Z końcem 1988 roku w miejsce Komisji Planowania przy Radzie Ministrów (symbolu gospodarki nakazowo-rozdzielczej) utworzono Centralny Urząd Planowania pomyślany jako organ sztabowo-konsultacyjny dla rządu. Jednocześnie zdecydowano o nowej roli planowania gospodarczego, nadając mu charakter strategicznego oddziaływania na gospodarkę. Zlikwidowano ministerstwa branżowe, powołując na ich miejsce Ministerstwo Przemysłu. Podjęto również reformę bankową. W 1987 roku powstał Bank Rozwoju Eksportu S.A. i Powszechna Kasa Oszczędności B.P. W 1988 roku założono pierwszy bank formie spółki akcyjnej, był to Łódzki Bank Rozwoju.
Michał Gorbaczow, pełniący funkcję Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego od 1985 roku, odegrał kluczową rolę w procesach, które doprowadziły do transformacji politycznej w Polsce pod koniec lat 80. XX wieku. Jego reformy i polityczne decyzje miały głęboki wpływ na kraje satelickie bloku wschodniego, w tym Polskę, otwierając drogę do demokratyzacji i gospodarczych przemian.
W momencie objęcia władzy przez Gorbaczowa, Związek Radziecki znajdował się w głębokim kryzysie gospodarczym i politycznym. System centralnego planowania, korupcja, biurokracja oraz brak efektywności gospodarczej doprowadziły do stagnacji. Gorbaczow zdawał sobie sprawę, że konieczne są reformy, które nie tylko poprawią sytuację gospodarczą, ale również odnowią zaufanie społeczeństwa do partii i państwa. Wprowadził politykę pieriestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności), mając na celu modernizację systemu, zwiększenie przejrzystości w rządzeniu oraz otwarcie na krytykę i debatę publiczną.
Wpływ tych reform na Polskę był znaczący. Polska, jako jeden z najważniejszych krajów satelickich Związku Radzieckiego, borykała się z własnymi problemami gospodarczymi i społecznymi. W latach 80. Polska była świadkiem licznych protestów społecznych, strajków i rosnącej aktywności opozycji, z Solidarnością na czele. Wprowadzenie stanu wojennego w 1981 roku przez generała Wojciecha Jaruzelskiego miało na celu zdławienie tej opozycji, ale nie rozwiązało problemów kraju. Społeczeństwo polskie było zmęczone rządami komunistycznymi i coraz bardziej domagało się zmian.
Gorbaczow, widząc niemożność dalszego utrzymania władzy w dotychczasowy sposób, zaczął odchodzić od doktryny Breżniewa, która zakładała interwencję w sprawy wewnętrzne krajów satelickich w celu ochrony socjalizmu. Zamiast tego, promował „doktrynę nowego myślenia”, która opierała się na nienaruszalności suwerenności państw i rezygnacji z użycia siły wobec krajów bloku wschodniego. To podejście dało sygnał krajom takim jak Polska, że Związek Radziecki nie będzie interweniował w ich wewnętrzne sprawy, co z kolei umożliwiło prowadzenie dialogu z opozycją i wprowadzanie reform.
W Polsce, dzięki presji społecznej i działalności Solidarności, doszło do rozmów Okrągłego Stołu w 1989 roku, które były bezprecedensowym wydarzeniem w historii bloku wschodniego. Rozmowy te doprowadziły do częściowo wolnych wyborów w czerwcu 1989 roku, w których Solidarność odniosła spektakularne zwycięstwo. Proces ten był możliwy dzięki polityce Gorbaczowa, który wspierał reformy w Polsce i dawał zielone światło na demokratyzację systemu.
Dzięki Gorbaczowowi, Polska mogła rozpocząć proces transformacji ustrojowej bez obawy przed interwencją Związku Radzieckiego. Jego polityka pieriestrojki i głasnosti zainspirowała również innych przywódców bloku wschodniego do podjęcia prób reform, chociaż nie zawsze spotykały się one z takim samym sukcesem jak w Polsce. Gorbaczow stał się symbolem zmian, które przyniosły koniec zimnej wojny i zakończenie podziału Europy na dwa antagonistyczne bloki.
Transformacja Polski, zainicjowana przez wewnętrzne dążenia do wolności i demokratyzacji, została znacząco wsparta przez polityczne zmiany w Związku Radzieckim pod rządami Gorbaczowa. Jego otwartość na dialog, reforma gospodarcza i polityczna oraz odejście od doktryny Breżniewa umożliwiły Polsce przeprowadzenie pokojowych zmian, które ostatecznie doprowadziły do upadku komunizmu i wprowadzenia demokratycznych rządów.
Michał Gorbaczow pozostaje postacią kontrowersyjną. Dla wielu w Związku Radzieckim jego reformy były zbyt radykalne i przyczyniły się do rozpadu kraju. Dla innych, zwłaszcza w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, był kluczowym architektem wolności i demokracji. W Polsce jego rola jest oceniana pozytywnie, jako że umożliwił krajowi wyjście z systemu komunistycznego bez rozlewu krwi i przekształcenie się w nowoczesne, demokratyczne państwo.
Rola Michała Gorbaczowa w polskiej transformacji była nie do przecenienia. Jego polityka reform i nowego myślenia stworzyła warunki, które umożliwiły Polsce przejście od systemu komunistycznego do demokratycznego. Jego dziedzictwo, choć złożone, w kontekście polskim jest oceniane pozytywnie, jako że przyczynił się do zakończenia ery komunistycznej dominacji i otworzył drogę do wolności i demokracji w Europie Środkowo-Wschodniej.