Zasada samorządności terytorialnej to zasada, według której dane terytorium, takie jak państwo lub jego część, posiada władzę i zarządzanie własnymi sprawami. Oznacza to, że lokalne społeczności posiadają pewną autonomię i niezależność od rządu centralnego, a decyzje dotyczące ich terytorium podejmowane są przez władze lokalne.
Samorząd terytorialny jest uważany za ważny element demokracji, ponieważ pozwala lokalnym społecznościom brać udział w procesie decyzyjnym i umożliwia im lepsze zrozumienie i odpowiednie przystosowanie do ich potrzeb.
W wielu krajach, zasada samorządności terytorialnej jest uregulowana w konstytucji lub innych prawnych dokumentach. W Polsce, zasada ta jest zawarta w konstytucji z 1997 roku, która przewiduje trzy poziomy samorządności: państwowy, wojewódzki i gminny. Wszystkie poziomy samorządu posiadają swoją autonomię, jednak podlegają kontroli i nadzorowi państwa.
[zaraz po upadku komunizmu zaczęły się prace nad nową konstytucją; projektów było wiele i o nich mówi ta praca magisterska]
Zasadę samorządności terytorialnej wprowadza art. 5 pozostawionych w mocy przepisów Konstytucji RP z roku 1952. Głosi on, iż „Rzeczpospolita Polska gwarantuje udział samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy oraz swobodę działalności innych form samorządu”. Ustrój samorządu terytorialnego określa najogólniej rozdział V Małej Konstytucji, w tym art. 70 ust. 1, który stanowi, iż „samorząd terytorialny jest podstawową formą organizacji lokalnego życia publicznego”. Ustawodawstwo zwykłe dotyczące samorządu pochodzi zaś w większości z marca 1990 r., w tym ustawa o samorządzie terytorialnym (z 8 marca 1990 r.).
Konstytucyjna zasada samorządności terytorialnej polega na gwarantowaniu obywatelom udziału w sprawowaniu władzy przez konstrukcję ustroju władzy lokalnej, dzięki której mogą oni faktycznie decydować o sprawach lokalnych lub mieć na nie wpływ. Konkretną formą tego udziału jest – w myśl ustawy z 8 marca 1990 r. – samorząd terytorialny o kształcie zdecentralizowanej administracji publicznej. Należy wyraźnie podkreślić, iż art. 5 pozostawionych w mocy przepisów Konstytucji RP gwarantuje także – obok samorządu terytorialnego – swobodę działalności innych form samorządu. Umacnia zatem funkcjonowanie takich postaci samorządu, jak na przykład samorząd zawodowy lub gospodarczy. Konsekwencją podziału odpowiedzialności za zarządzanie sprawami publicznymi między państwo i gminę jest dualistyczny ustrój administracji publicznej. Dzieli się ona bowiem na administrację rządową (państwową) i samorządową. Samorządność terytorialna ma fundamentalne znaczenie dla budowania społeczeństwa obywatelskiego i, w konsekwencji, dla kształtowania takiego państwa, które uznaje suwerenność społeczeństwa.