Miesiąc: luty 2013

Forma sprawowania rządów, a zarazem uzasadniająca ją teoria, która polega na całkowitym podporządkowaniu, jednostki i wszelkich przejawów życia społecznego  władzy państwowej, wskutek czego człowiek staje się jedynie funkcją  państwa lub społeczeństwa określa się mianem totalitaryzmu. Totalitaryzm jawi się jako całkowite zaprzeczenie indywidualistycznego – liberalizmu, głoszącego z kolei absolutną suwerenność jednostki wobec społeczeństwa[1].

Totalitaryzm to system organizacji państwa i rzą­dów, w którym całość życia politycznego, ekonomicznego, społecznego, kulturalne­go i ideologicznego poddana kontroli arbitralnej władzy. K. Popper, P. Hayes, R. Nisbet dostrzegają korzenie totalitary­zmu już w starożytnej myśli politycznej (Platon) i w wiekach następnych (Machiavelli, Rousseau, Hegel, Marks). Współcze­śnie termin państwo totalitarne (lo stato to-talitario) został użyty w znaczeniu pejo­ratywnym w 1922 r. we Włoszech przez przeciwników faszyzmu, potem został przyjęty przez faszystów i samego B. Mussoliniego, który stwierdził: „Totalitaryzm to zasada polityczna, która głosi: Nic prze­ciw państwu, nic poza państwem, nic bez państwa”. Potem pojęcia tego używał G. Gentile (Origini e dottńna del fascimo, 1934), na określenie państwa dysponują­cego pełnią władzy nad obywatelami. To­talitaryzm odrzuca idee demokracji par­lamentarnej, rywalizację międzypartyjną, wszelkie przejawy pluralizmu ideologicz­nego i politycznego. Początkowo za kla­syczne państwa totalitarne uznawano fa­szystowskie Włochy i Niemcy. Powojen­ne analizy dowiodły, że były nimi także państwa komunistyczne: ZSRR, państwa tzw. demokracji ludowej (przynajmniej okresu stalinizmu do połowy lat 50-tych), państwo Czerwonych Khmerów w Kampuczy, a obecnie ChRL, Korea Północna i Kuba. Współcześnie systemy totalitarne występują także w postaci monarchii absolutnej (np. Katar, Bhutan, Kuwejt). W połowie lat 50-tych C. J. Friedrich, określił syndrom sześciu cech (wa­runków koniecznych), które występując łącznie, tworzą ustrój totalitarny:

1) jedna oficjalna ideologia państwowa, która aspi­ruje do określania wszystkich aspektów ludzkiej egzystencji. Ona ma monopol na prawdę i z tego tytułu rację bytu jako je­dyna. Jej funkcją jest uzasadnianie syste­mu totalitarnego i planowanie przyszłego idealnego stanu ludzkości i nowego ładu społecznego. Ma dążyć do „przekształce­nia samej natury człowieka” (H. Arent). Ideologie totalitarne mają charakter mi­styczny, posiadający cechy par cxcellance wiary religijnej (wręcz nazywane są reli­giami politycznymi lub racjonalizmami magicznymi). W miarę upływu czasu po­padają w dogmatyzm, unikają rzeczywi­stości na rzecz fikcji, w większym lub mniejszym stopniu prowadzą do ideokracji, do ustroju, w którym ideologiczna nadrzeczywistość wypiera realność. Na ruinach wolności totalitaryzm chce zbu­dować ziemski raj, według przyjętego ide­ologicznego wzorca (ideologia marksi-stowsko-leninowska, ideologia faszys­towska, fundamentalizm islamski);

2) monopol jednej masowej partii (monopartii), zorganizowanej hierarchicznie kontrolowanej przez oligarchię lub jednostkę ( wodza, dyktatora), stojącą ponad biurokracją rządową lub z nią splecioną ( partia komunistyczna, partia faszystowska);

3) rozbudowany system kontroli policyjnej i terroru od psychicznego po fizyczny, skierowany przeciwko jawnym „wrogom” reżimu, domniemanym przeciwnikom, grupom społecznym, narodowościowym, rasowym (policja polityczna, organizacje paramilitarne i inne);

4) monopol środków komunikacji społecznej (prasa, radio, telewizja ) i kontrola nad pozostałymi (cenzura );

5) monopol na broń i inne środki przemocy;

6) nacjonalizacja ( w komunizmie) środków produkcji i scentralizowane kierowanie gospodarką, wszelkimi przejawami aktywności gospodarczej grupowej i indywidualnej. W starych systemach dyktatorskich wystarczały lojalność i posłuszeństwo wobec dyktatora, natomiast w systemie totalitarnym społeczeństwo i jednostki muszą być stale aktywne i wyrażające entuzjazm wobec wodza i władzy. Stapianie się w jedno, tego, co państwowe, społeczne albo prywatne powoduje totalną reglamentację i odgórną instytucjonalizację zbiorowości. Całkowitą i absolutną władzą dysponuj wódz ( dyktator) nad partią, państwem, społeczeństwem, jednostką. Podporządkowanie jest bezwzględne i wszechogarniające, aż po prywatność życia jednostki. Wódz jest źródłem wszelkich norm ( także moralnych) oraz twórcą i interpretatorem ideologii. W przekonaniu twórców ideologii i ruchów totalitarnych zasady rządzące polityką i całym porządkiem świata są niezrozumiałe dla społeczeństwa. Tylko nieliczni wybrańcy są predestynowani do przewodzenia milionom. Według W. I. Lenina byli to „zawodowi rewolucjoniści”, według A. Hitlera „polityczni apostołowie i bojownicy, którzy jako posłuszni funkcjonariusze, stosownie do swoich powinności, służyć będą swojemu ruchowi”. Reżim totalitarny może ulec zagładzeniu i przekształcić się w autorytarny, zwłaszcza tam, gdzie władza dostrzegając nieskuteczność działań, rezygnuje z pewnych drastycznych metod rządzenia. Może też nastąpić proces odwrotny. Reżim totalitarny – zdaniem G. Satoriego – odróżnia się od reżim autorytarnego: „totalną rolą ideologii”, upaństwowieniem społeczeństwa obywatelskiego, nieograniczoną arbitralnością władzy rządzącej.

Totalitaryzm to ustrój państwowy wraz z towarzyszącą mu ideologią, charakterystyczny dla XX wieku. Występował w państwach, w których konflikty społeczne związane z panującą sytuacja, niechęcią do demokracji i/lub kapitalizmu doprowadziły do sukcesu haseł zapowiadających kres niesprawiedliwości.

H. Świda – Ziemba określa totalitaryzm jako system, w którym rządzący – stanowiąc wyłączny, niekontrolowany ośrodek dyspozycyjny – stoją na straży jednolitych reguł obejmujących całokształt życia społecznego, reguł podtrzymywanych silą przez aparat przemocy[2].

Reżim totalitarny łączy w sobie cechy autorytaryzmu i dyktatury, będąc skrajną forma, można powiedzieć nawet – wynaturzeniem obu tych systemów. Kontrola sprawowana w państwie totalnym nad obywatelami jest nieporównywalnie większa niż we wszystkich istniejących wcześniej systemach i służy do podporządkowania społeczeństwa państwu (partii) za pomocą monopolu informacji i propagandy, ingerencji w większość dziedzin życia, oficjalnej i obowiązującej wszystkich ideologii państwowej, terroru tajnych służb i rządów jednej, masowej partii.

Termin „totalitaryzm” wprowadzony został w 1925 roku przez Benito Mussoliniego, na określenie nowego typu państwa – ówczesnych faszystowskich Włoch. Jednak znaczenie, które dziś przypisuje się temu słowu, zostało mu nadane kilka lat później – w 1928 roku, gdy zauważono podobieństwa między faszyzmem a komunizmem. Stał się, więc określeniem ogólniejszym i odnosi się do ustrojów komunistycznego i faszystowskiego. Za twórców teorii totalitaryzmu uważa się Hanah Arendt, Zbigniewa Brzezińskiego.

Totalitaryzm jest to system sprawowania rządów polegający na kontrolowaniu przez arbitralną władzę wszystkich przejawów życia społecznego.

Według J. Kurczewskiego totalitaryzm zakłada skuteczne objęcie przez władzę państwową kontrolą całokształtu życia obywateli, zamienionych w poddanych[3].