1.1.3. Europejska Wspólnota Węgla i Stali.
Następnym krokiem było utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Inicjatorem tej pierwszej organizacji, z której wywodzi się dzisiejsza Unia Europejska był francuski minister spraw zagranicznych Robert Schuman, natomiast autorstwo tego projektu przypisywane jest francuskiemu ministrowi ds. planowania Jean Monet. U podstaw zawarcia tego traktatu leżała chęć odbudowy gospodarczego, a w dalszej perspektywie również militarnego potencjału Niemiec i równoczesne poddanie go kontroli. Najważniejsze było porozumienie między wrogami z niedawno zakończonej wojny, zwłaszcza między Francją a Niemcami. Takie były założenia planu Schumana: „Dzieło zjednoczenia europejskich narodów wymaga przezwyciężenia liczącej kilkaset lat wrogości pomiędzy Francją a Niemcami, a nawet więcej: u początku tego dzieła musi stanąć pojednanie między Francją a Niemcami” a dalej czytamy „Francuski rząd proponuje, żeby cały francuski i niemiecki przemysł wydobywczy i hutniczy podporządkować jednej Wysokiej Władzy, organizacji otwartej dla innych europejskich krajów gotowych do przystąpienia”. Natomiast dla Niemiec traktat stwarzał okazję powrotu do międzynarodowej polityki. Do nadrzędnego celu integracji europejskiej, jakim jest utworzenie organizacji, która zapobiegłaby następnym konfliktom na naszym kontynencie, odwołuje się również preambuła do Traktatu EWWiS: „… zdecydowani na zastąpienie odwiecznej realizacji połączeniem najważniejszych interesów, na położenie, przez wprowadzenie wspólnoty gospodarczej, fundamentów szerszej i głębszej wspólnoty między narodami przez długi czas do siebie wrogo nastawionych z powodu krwawych podziałów i na stworzenie fundamentów instytucji zdolnych do kierowania dzielonym odtąd losem”
Do podpisania Traktatu doszło w Paryżu 18 kwietnia 1951 roku. Sygnatariuszami Traktatu było 6 państw: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Federalna Republika Niemiec i Włochy. Traktat poddawał wspólnej kontroli wydobycie węgla i przemysł stalowy. Władzą wykonawczą tej pierwszej wspólnoty była Wysoka Władza (High Authority), organem prawodawczym była tzw. Specjalna Rada Ministrów. Utworzono również Wspólne Zgromadzenie (Joint Assembly), które stanowiło organ kontrolny z ograniczonymi kompetencjami, a także Komisję Konsultatywną, jako miejsce kontaktów z różnymi grupami interesów (pracowników, pracodawców itp.).
Rozpoczęty w ten sposób proces integracji nabierał z czasem rozpędu i rozmachu. Czasem zdarzały się również porażki, jednak od podpisania Traktatu EWWiS proces jednoczenia kontynentu postępuje zarówno poprzez obejmowanie coraz to nowych dziedzin jak i poprzez terytorialne zwiększanie zasięgu.
Przykład niezrealizowanych projektów integracyjnych stanowi Europejska Wspólnota Polityczna i Europejska Wspólnota Obronna. Pierwszy projekt miał doprowadzić do powstania pewnej struktury ponadnarodowej, opartej na konstytucji. Drugi miał na celu stworzenie europejskiej armii pod dowództwem europejskiego ministra obrony. Wynegocjowane układy stanowiły kompromis i nie prowadziły do tak dalekich skutków, ale mimo to spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem. Projekt układu o Europejskiej Wspólnocie Politycznej nie zdołał nawet przejść przez pertraktacje wśród ministrów państw EWWiS. Projekt układu o Europejskiej Wspólnocie Obronnej, choć został podpisany przez przedstawicieli państw EWWiS, został odrzucony przez francuskie Zgromadzenie Narodowe. Te wydarzenia przypominają, że nie każdy pomysł znajduje akceptację i zawsze konieczne jest poparcie obywateli państw członkowskich.
Zwolennicy zjednoczenia kontynentu postanowili postawić na integracje gospodarczą, która ich zdaniem mogłaby wymusić także integrację na gruncie politycznym. Na konferencji w Messynie w czerwcu 1955 roku ministrowie spraw zagranicznych państw EWWiS postanowili o poszerzeniu dotychczasowego zakresu współpracy. Prace przekazano ekspertom z państw członkowskich. Po roku przygotowań przestawiono dwa traktaty, które podpisano w Rzymie 25 marca 1957 roku. Pierwszy powołał do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG), a drugi Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EWEA – Euratom). Struktura instytucjonalna obu nowo utworzonych Wspólnot była symetryczna do struktury EWWiS. Głównym celem EWG było doprowadzenie do zniesienia ograniczeń w handlu między krajami członkowski aż do stworzenia Europejskiego Wspólnego Rynku. Natomiast Euratom ustanowił wspólny instrument kontroli i koordynacji polityki w zakresie cywilnej energetyki jądrowej. Euratom wspiera badania i rozwój techniki atomowej w obszarze jej cywilnych zastosowań. Trzy traktaty – EWWiS, EWG i Euratom stanowią do dziś formalną podstawę integracji europejskiej.
Utrzymywanie osobnych organów dla trzech Wspólnot (EWWiS, EWG i EWEA) było niepotrzebne, stąd w 1964 podpisano traktat, w wyniku którego nastąpiła fuzja instytucji trzech Wspólnot. Powstała jedna Komisja w miejsce Wysokiej Władzy EWWiS, Komisji EWG i Komisji EWEA. Ta jednolita Komisja stała się organem wykonawczym Wspólnot. Pozostawiono również jedną Radę Ministrów w miejsce Rady Ministrów EWWiS, Rady Ministrów EWG i EWEA, która stała się miejscem stanowienia prawa. Instytucją, która w przyszłości miała stać się Parlamentem Europejskim było Zgromadzenie Parlamentarne; na razie miało ono głównie uprawnienia kontrolne. Natomiast prawo do interpretowania Traktatów i aktów prawa wspólnotowego oraz orzekania o ważności działań organów Wspólnoty zastrzeżono dla Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości.
Integracja gospodarcza zaczęła szybko przynosić efekty. Już po 10 latach (w traktacie EWG zapisano termin 12 letni) udało się znieść cła w obrocie między krajami członkowskimi. Nastąpił zdecydowany wzrost wymiany handlowej między krajami członkowskimi, a także w handlu państw Wspólnot z krajami trzecimi. To w efekcie przyczyniło się do przyspieszenia wzrostu gospodarczego w państwach Zachodniej Europy i wzrostu dobrobytu ich obywateli. Należy jednak zwrócić na fakt, że lata 50 i 60-te były okresem dobrej koniunktury gospodarczej w krajach kapitalistycznych i ówczesny wzrost gospodarczy jest w dużej mierze wynikiem przychylnej sytuacji w handlu międzynarodowym. Niemniej jednak sukces Wspólnot Europejskich stanowił zachętę dla kolejnych państw Europy; dał także impuls do ściślejszej współpracy w ramach istniejących organizacji.
Do szóstki państw – założycieli Wspólnot Europejskich przyłączyły się wkrótce następne kraje Europy Zachodniej. W 1970 roku rozpoczęto negocjacje z Wielką Brytanią, Danią, Irlandią i Norwegią. Uwieńczeniem starań powyższych państw było podpisanie 22 stycznia 1972 roku Traktatów Akcesyjnych. Następnie rozpoczął się proces ratyfikacji w krajach kandydackich. Zakończył się on sukcesem za wyjątkiem Norwegii, gdzie większość społeczeństwa opowiedziała się przeciw udziałowi ich kraju we Wspólnotach. Kolejna akcesja miała miejsce w 1986 roku. Wówczas do Wspólnot dołączyła Grecja stając się dziesiątym członkiem tej organizacji. W trzeciej fazie rozszerzenia, po długich i żmudnych negocjacjach do Wspólnot dołączyły Portugalia i Hiszpania. Traktat akcesyjny podpisano w 1986 roku. Po okresie przejściowym, który trwał do 1991 roku państwa te zyskały pełny status Państwa Członkowskiego. Ostatnie powiększenie Wspólnot, które wcześniej stały się Unią Europejską, nastąpiło w 1995 roku. Wówczas do tego związku przystąpiły Szwecja, Finlandia i Austria. Po raz kolejny negocjacje prowadzono również z Norwegią, jednak po raz kolejny obywatele Norwegii sprzeciwili się akcesji ich kraju do tej organizacji. W ten sposób Unia Europejska zwiększyła swój zasięg na 15 krajów Europy.
Jak działała integracja oparta na jednym sektorze
Wybór węgla i stali miał znaczenie większe niż zwykłe porozumienie handlowe. Oba surowce decydowały wówczas o odbudowie przemysłu, transporcie i zdolnościach zbrojeniowych. Poddanie ich wspólnym regułom ograniczało możliwość samodzielnego przygotowania potencjału wojennego, a zarazem dawało przedsiębiorstwom dostęp do szerszego rynku. Francja uzyskiwała większą przejrzystość niemieckiej produkcji, Niemcy wracały do współpracy międzynarodowej jako równoprawny partner, a mniejsze państwa uczestniczyły w systemie, w którym decyzje nie zależały wyłącznie od dwustronnego układu największych sąsiadów.
Mechanizm EWWiS opierał się na połączeniu interesu gospodarczego z ponadnarodowym nadzorem. Wspólne instytucje mogły gromadzić informacje, pilnować warunków konkurencji i przeciwdziałać praktykom zakłócającym rynek. Rada umożliwiała rządom ochronę podstawowych interesów państw, Zgromadzenie wprowadzało element kontroli politycznej, a udział środowisk gospodarczych pozwalał konfrontować decyzje z doświadczeniem pracowników i przedsiębiorców. Była to ważna zmiana: państwa nie ograniczały się do okresowych konferencji, lecz powierzyły stałej strukturze wykonywanie wspólnie ustalonych zadań.
Sektorowa metoda pozwalała zmniejszyć ryzyko polityczne. Zamiast od razu ustanawiać federację, której zakres budził sprzeciw, rozpoczęto od dziedziny łatwej do wyodrębnienia i istotnej dla wszystkich uczestników. Sukces mógł tworzyć zaufanie, sieć codziennych kontaktów oraz potrzebę uzgadniania kolejnych polityk. Ten efekt wyjaśnia, dlaczego rozwiązania EWWiS stały się punktem odniesienia dla następnych wspólnot.
Model miał również granice. Współpraca w jednym sektorze nie usuwała automatycznie sporów dotyczących obronności, polityki zagranicznej czy demokratycznej kontroli instytucji. Wymagała ponadto równowagi między skutecznością organu wykonawczego a odpowiedzialnością przed rządami i społeczeństwami. Jej trwałym osiągnięciem nie było więc wyłącznie zarządzanie produkcją. EWWiS dowiodła przede wszystkim, że pojednanie można oprzeć na konkretnych współzależnościach, wspólnych procedurach i regularnie weryfikowanych zobowiązaniach.
Istotna była też możliwość obserwowania rezultatów. Wielkość produkcji, ceny, inwestycje i warunki konkurencji dawały się porównywać, dlatego uczestnicy mogli oceniać, czy reguły rzeczywiście działają. Mierzalność wzmacniała wiarygodność współpracy bardziej niż ogólne deklaracje przyjaźni. Pozwalała korygować decyzje na podstawie danych oraz przekonywać społeczeństwa, że porozumienie przynosi praktyczne skutki.