prace magisterskie

prace magisterskie z politologii

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej

5/5 - (4 votes)

konspekt pracy magisterskiej

Wprowadzenie

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej, to odwrót od komunizmu i powrót zarazem jej państw do brania aktywnego udziału w polityce europejskiej. Tworzy to nowy ład międzynarodowy. Rewolucja gospodarcza przejawiająca się w wolnym handlu oraz swobodnym przepływie zasobów ludzkich i rzeczowych w między państwami. Społeczeństwa stają się konsumpcyjne i skomercjalizowane, następuje upadek więzi międzyludzkich. Rewolucja narodowa – czy też antynarodowa przejawia się z jednej strony  upadkiem tożsamości narodowej w jednoczącej się Europie, z drugiej z dążeniami niepodległościowymi innych narodów, jak Baskowie czy też narody byłej Jugosławii i Związku Radzieckiego. Brak odpowiedzi na pytanie kim jesteśmy i co nas łączy staje się oczywistym powodem erozji tradycyjnych wspólnot. Wiek dwudziesty był przy tym najkrwawszym z dotychczasowych. Eksplozja faszyzmu, komunizmu, wreszcie ogólnie przemocy rodzi pytania o nieodpowiedzialne eksperymenty totalitarnych ideologów. Otaczająca nas przemoc zarówno między narodami, jak i jednostkami wynika z ogólnej znieczulicy i banalności zła. Formuły organizacji międzynarodowych, tworzących ład powojenny ulegają zdezaktualizowaniu[1].

W tej całej rzeczywistości pojawia się postulat o zachowanie politycznego rozumu, umiarkowania i kultywowania tych zasad, które nam jeszcze zostały. To jest główne zadanie polityki konserwatywnej w najbliższym czasie. Jak wykazała analiza historii konserwatyzmu polskiego, mimo, iż doktryna ta nie była wiodąca w polskiej myśli politycznej, zawierała ona elementy, które są szczególnie cenne dla polskiej racji stanu. Zdecydowanie jest miejsce dla konserwatystów na polskiej scenie politycznej o ile będą oni świadomi celów swej doktryny i roli, jaka im przypada.

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej w latach 1989-1991 to seria zmian politycznych, które doprowadziły do upadku komunizmu i zakończenia zimnej wojny. W Europie Centralnej i Wschodniej, komunizm był silnie zakorzeniony od czasów powojennych i był kontrolowany przez Związek Radziecki.

Rewolucja rozpoczęła się w Polsce, gdzie ruch Solidarności, pod przywództwem Lecha Wałęsy, zaczął domagać się demokracji i wolności od komunizmu. W ciągu kilku miesięcy, podobne ruchy wybuchły w innych krajach Europy Centralnej, takich jak Czechosłowacja, Węgry i NRD.

W Czechosłowacji, ruch „Obrońców Ludu” doprowadził do przemiany politycznej, która zakończyła się obaleniem komunistycznego rządu i wyborem Václava Havla na prezydenta. W NRD, masowe demonstracje przeciwko komunizmowi doprowadziły do przyspieszenia procesu zjednoczenia Niemiec.

Rewolucje te były pokojowe, a przemiana polityczna była skutkiem działań obywateli, którzy domagali się demokracji i wolności. Te zmiany doprowadziły do rozpadu Związku Radzieckiego i zakończenia zimnej wojny.

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej, której kulminacja nastąpiła w latach 1989-1991, była przełomowym okresem w historii tego regionu, który doprowadził do upadku reżimów komunistycznych i przejścia do demokracji. Proces ten miał ogromne znaczenie nie tylko dla krajów Europy Centralnej, ale także dla całego świata, ponieważ przyczynił się do zakończenia zimnej wojny i przekształcenia międzynarodowego porządku politycznego. W niniejszym eseju omówię tło historyczne, główne wydarzenia, kluczowych aktorów oraz skutki rewolucji politycznej w Europie Centralnej.

Tło historyczne

Po II wojnie światowej Europa Centralna znalazła się pod wpływem Związku Radzieckiego, który narzucił jej system komunistyczny. W krajach takich jak Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria i Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) powstały reżimy komunistyczne, które wprowadziły gospodarkę planową, centralizację władzy i ograniczenia wolności obywatelskich. Przez kolejne dziesięciolecia społeczeństwa tych krajów doświadczały represji politycznych, cenzury, braków gospodarczych i ograniczeń swobód obywatelskich.

Główne wydarzenia

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej rozpoczęła się w drugiej połowie lat 80., kiedy to narastające problemy gospodarcze, społeczne i polityczne oraz zmiany w polityce Związku Radzieckiego pod rządami Michaiła Gorbaczowa doprowadziły do fali protestów i ruchów opozycyjnych.

Polska

W Polsce kluczowym wydarzeniem było powstanie ruchu Solidarność w sierpniu 1980 roku. Solidarność, kierowana przez Lecha Wałęsę, stała się pierwszym niezależnym związkiem zawodowym w bloku wschodnim i szybko przekształciła się w masowy ruch społeczny domagający się demokratyzacji i reform. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku, Solidarność została zdelegalizowana, ale kontynuowała działalność w podziemiu. W 1989 roku doszło do rozmów Okrągłego Stołu między władzami komunistycznymi a opozycją, które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów w czerwcu 1989 roku. Wygrana Solidarności w tych wyborach zapoczątkowała proces demokratyzacji i transformacji ustrojowej.

Węgry

Na Węgrzech proces reform rozpoczął się od wewnątrz partii komunistycznej. W 1988 roku János Kádár, długoletni przywódca Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, został odsunięty od władzy, a nowa ekipa rządząca podjęła kroki w kierunku liberalizacji i dialogu z opozycją. W 1989 roku władze węgierskie rozpoczęły negocjacje z opozycją, które doprowadziły do przyjęcia nowej konstytucji i przeprowadzenia wolnych wyborów w 1990 roku.

Czechosłowacja

W Czechosłowacji kluczowym wydarzeniem była Aksamitna Rewolucja, która rozpoczęła się w listopadzie 1989 roku od masowych protestów studenckich. Protesty te szybko przerodziły się w ogólnokrajowe demonstracje przeciwko reżimowi komunistycznemu. W obliczu rosnącego nacisku społecznego, władze komunistyczne zgodziły się na negocjacje z opozycją, reprezentowaną przez Forum Obywatelskie na czele z Václavem Havlem. Negocjacje te doprowadziły do ustąpienia rządu komunistycznego i wyboru Havla na prezydenta Czechosłowacji w grudniu 1989 roku.

Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

W NRD proces rewolucyjny rozpoczął się od masowych protestów w Lipsku i innych miastach, które przerodziły się w ruch pokojowych demonstracji domagających się reform. W październiku 1989 roku, w obliczu rosnącego nacisku społecznego, Erich Honecker, długoletni przywódca NRD, został odsunięty od władzy. W listopadzie 1989 roku doszło do otwarcia granicy między NRD a RFN, co zapoczątkowało proces zjednoczenia Niemiec, które formalnie zakończyło się w październiku 1990 roku.

Rumunia

Rewolucja w Rumunii była najbardziej gwałtowna spośród wszystkich krajów Europy Centralnej. W grudniu 1989 roku doszło do masowych protestów przeciwko reżimowi Nicolae Ceaușescu, które zostały brutalnie stłumione przez siły bezpieczeństwa. W wyniku narastającego chaosu i oporu społeczeństwa, Ceaușescu został obalony, a jego reżim upadł. Ceaușescu i jego żona Elena zostali schwytani i straceni po krótkim procesie. Nowy rząd, kierowany przez Front Ocalenia Narodowego, rozpoczął proces demokratyzacji.

Kluczowi aktorzy

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej była dziełem wielu osób i grup, które odegrały kluczową rolę w procesie transformacji. W Polsce Lech Wałęsa i Solidarność odegrali decydującą rolę w walce o demokrację. W Czechosłowacji Václav Havel i Forum Obywatelskie byli głównymi liderami ruchu opozycyjnego. W Niemczech Wschodnich inicjatywy obywatelskie i ruchy takie jak Nowe Forum odegrały kluczową rolę w mobilizacji społeczeństwa. W Rumunii Ion Iliescu i Front Ocalenia Narodowego przejęli władzę po obaleniu Ceaușescu.

Skutki rewolucji

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej miała dalekosiężne skutki dla regionu i świata. Upadek reżimów komunistycznych doprowadził do transformacji ustrojowej i gospodarczej, która była trudnym i często bolesnym procesem. Kraje Europy Centralnej przeszły od gospodarki planowej do gospodarki rynkowej, co wiązało się z restrukturyzacją, prywatyzacją i wzrostem bezrobocia. Proces demokratyzacji wymagał budowy nowych instytucji demokratycznych, uchwalenia konstytucji oraz przeprowadzenia wolnych wyborów.

Transformacja polityczna i gospodarcza otworzyła również drogę do integracji europejskiej. Kraje Europy Centralnej, dążąc do stabilności i rozwoju, podjęły starania o członkostwo w Unii Europejskiej i NATO. Polska, Węgry i Czechy przystąpiły do NATO w 1999 roku, a w 2004 roku, wraz z innymi krajami regionu, stały się członkami Unii Europejskiej.

Podsumowanie

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej w latach 1989-1991 była przełomowym okresem, który zakończył epokę komunizmu i zapoczątkował proces demokratyzacji oraz transformacji gospodarczej. Kluczowe wydarzenia w Polsce, Węgrzech, Czechosłowacji, NRD i Rumunii doprowadziły do upadku reżimów komunistycznych i przejścia do demokracji. Rewolucja ta miała ogromne znaczenie dla regionu i całego świata, przyczyniając się do zakończenia zimnej wojny i przekształcenia międzynarodowego porządku politycznego. Integracja europejska i atlantycka, która nastąpiła po rewolucji, umocniła stabilność i rozwój krajów Europy Centralnej, które dziś są integralną częścią demokratycznej wspólnoty europejskiej.

[1] M. Wolffsohn: „Sytuacja współczesnych Niemiec- rewolucja konserwatywna, Konserwatyzm- projekt teoretyczny”

Obrady okrągłego stołu

5/5 - (5 votes)

Podczas obrad „okrągłego stołu” trwających od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku podpisano porozumienia, w których: przyjęto zasadę stopniowości przebudowy istniejącego ustroju politycznego państwa, przy określeniu jego kierunku zmierzającego do demokracji parlamentarnej, zgodzono się na niekonfrontacyjne wybory do Sejmu, w wyniku zawartego kontraktu, który gwarantował stronie rządowo-koalicyjnej 65% mandatów poselskich, z pozostawieniem dla opozycji 35%, zgodzono się na ewolucyjny charakter przemian ustrojowych, co miał gwarantować Prezydent, wybierany jednak nie w wyborach powszechnych, lecz przez Zgromadzenie Narodowe. Przyjęte uzgodnienia stały się prawem już dwa dni po ich podpisaniu tj. 7 kwietnia 1989 roku. Była to już szesnasta z kolei nowelizacja Konstytucji z 1952 roku.

Kwietniowa nowelizacja konstytucji objęła również strukturę parlamentu. Tak nastąpił powrót do zasady dwuizbowości parlamentu, przywrócenia Senatu i odejście od potwierdzonej przez referendum 1946 roku jednoizbowości.

Najobszerniejszy zasięg miała nowelizacja konstytucji z grudnia 1989 roku. Przywrócono zlikwidowaną w 1952 roku nazwę państwa „Rzeczpospolita Polska”, zmieniono godło państwowe przywracając orłowi tradycyjną koronę, wprowadzono nowe, zmienione określenie suwerena, jest nim nie „lud pracujący miast i wsi”, ale „Naród”, rozumiany jako wspólnota równoprawnych obywateli. Skreślony został cały wstęp do konstytucji. Określał on genezę władzy utworzonej  w lipcu 1944 roku, jej charakter i cele, które nie znajdowały już uzasadnienia w nowych warunkach społeczno-politycznych.

W zmieniających się szybko warunkach pojawił się w 1990 roku postulat zmiany sposobu obsadzania stanowiska prezydenta, wprowadzenia wyboru powszechnego, a tym samym wcześniejszego zakończenia prezydentury Wojciecha Jaruzelskiego. W wyniku podjętej kampanii politycznej doszło do kolejnej zmiany konstytucji i uchwalenia 27 września 1990 roku ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta wprowadziła po raz pierwszy w historii Polski wybory prezydenta oparte na zasadzie powszechności, równości, bezpośredniości i tajności głosowania. 22 grudnia 1990 roku po zwycięskich wyborach urząd Prezydenta objął Lech Wałęsa.

Konsekwencją zmiany na stanowisku głowy państwa było hasło przyspieszonych wyborów parlamentarnych, ich przeprowadzenie mogło oznaczać wcześniejsze zakończenie kadencji Sejmu kontraktowego. Pojawiły się dyskusje nad terminem przeprowadzenia wyborów. Żaden z wczesnych terminów nie mógł być realny do czasu przygotowania przez Sejm nowej ordynacji wyborczej.

Dotychczasowa pochodząca z 1989 roku nie wchodziła w grę ze względów politycznych i prawnych. Ustawa z wieloma komplikacjami, w tym też z zastosowaniem veto prezydenckiego włącznie, została uchwalona 28 czerwca 1991 roku. Już 27 października przeprowadzono wybory do nowego Sejmu i Senatu. Mogło zatem dojść do utworzenia nowego rządu, jednak jego powołanie nie było rzeczą łatwą z uwagi na wielkie rozproszenie sił politycznych w Sejmie. W wyborach parlamentarnych, aż 111 komitetów wyborczych ubiegało się o mandaty, 82 z nich nie wprowadziły ani jednego posła, 66 list komitetów wyborczych nie uzyskało wymaganych 5000 podpisów do zarejestrowania się. W Sejmie ukonstytuowało się 18 klubów parlamentarnych.

Ten fakt rozbicia politycznego był źródłem wielu problemów, stąd i obawy, że zadania stojące przed nowym parlamentem – a głównie uchwalenie nowej konstytucji, nie będą łatwe do wykonania. W tej sytuacji jedynym wyjściem było uchwalenie aktu prawnego o charakterze przejściowym, a więc tymczasowego, regulującego najważniejsze kwestie z zakresu stosunków wzajemnych trzech podstawowych organów państwa: parlamentu, prezydenta i rządu. W tym celu zdecydowano się opracować i uchwalić Małą Konstytucję, co stało się faktem 17 października 1992 roku.

System polityczny państwa PRL

5/5 - (4 votes)

System polityczny państwa, określony w konstytucji PRL z 1952 roku, nie funkcjonował należycie. Zasady na jakich opierał się doznawały licznych naruszeń i pogwałceń. W praktyce występowało odchodzenie od konstytucyjnie określonych zasad, i ich naruszanie, lub wręcz łamanie. W historii PRL co pewien czas społeczeństwo dawało wyraz swojej dezaprobaty dla takiego stanu rzeczy, wyrażało protest wobec naruszania zasad demokracji, wobec nadużyć, tak w sferze politycznej jak i społeczno-gospodarczej. Lista dat symbolizujących protesty jest obszerna, znajdują się na niej: Czerwiec 1956 (Poznań), Październik 1956, Marzec 1968, Grudzień 1970, Czerwiec 1976, Sierpień 1980 – nie wspominając już o konfliktach na mniejszą skalę, mających charakter bardziej lokalny.

Potrzeba przeprowadzenia reformy ustroju politycznego państwa zaczęła być oczywista. Pierwszym krokiem w tym celu było dokonanie zmiany konstytucji 26 marca 1982 roku, wprowadzające do ustawy zasadniczej dwie nowe instytucje: Trybunał Stanu i Trybunał Konstytucyjny.

Kolejnymi reformami było powołanie ustawą z 15 lipca 1987 roku Rzecznika Praw Obywatelskich jako gwaranta poszanowania zadeklarowanych praw i wolności obywatelskich, oraz ustawa z 6 maja 1987 roku o konsultacjach społecznych i referendum. Została ona pomyślana jako forma demokracji bezpośredniej, stwarzająca społeczeństwu możliwość podejmowania decyzji o znaczeniu ogólnopaństwowym, a także wyrażania opinii.

System polityczny państwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) był oparty na ideologii komunistycznej i był kontrolowany przez partię komunistyczną. PRL był państwem totalitarnym, w którym władza była koncentrowana w rękach partii komunistycznej i rządu.

Państwo PRL było ustrojem jednopartyjnym, co oznaczało, że jedna partia komunistyczna (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza) była jedynym legalnym ugrupowaniem politycznym. Partia kontrolowała państwo poprzez swoich przedstawicieli, którzy pełnili kluczowe funkcje w rządzie i innych instytucjach państwowych.

Ustrój polityczny PRL był oparty na komunistycznej doktrynie, która zakładała, że władza powinna pochodzić od ludu, a rząd powinien być ustanowiony przez wybór ludu i odpowiedzialny przed nim. Jednak w rzeczywistości, władza była kontrolowana przez partię komunistyczną, a rząd nie odpowiadał przed ludem, a jedynie przed partią.

Państwo PRL było państwem planowym, co oznaczało, że gospodarka była kontrolowana przez rząd za pomocą planów centralnych. Rząd decydował o tym, co, jak i gdzie ma być produkowane, jakiego rodzaju usługi mają być świadczone oraz jakie towary mają być importowane i eksportowane. Gospodarka była bardzo sztywna i kontrolowana, co doprowadziło do wielu trudności i braku dóbr na rynku.

System polityczny PRL był również oparty na represji i kontroli społeczeństwa. Rząd kontrolował media, a obywatele byli przesłuchiwani, aresztowani i więzieni za wyrażanie sprzeciwu wobec rządu lub partii komunistycznej. Bezpieka, czyli policja polityczna, miała za zadanie utrzymanie rządu władzy i represjonowanie opozycji.

W skrócie, system polityczny PRL był oparty na komunistycznej ideologii, był kontrolowany przez jedną partię i charakteryzował się silnym scentralizowaniem władzy, planowaniem gospodarczym oraz represją i kontrolą społeczeństwa.

System polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) stanowił unikalny przypadek w historii Polski, kształtowany przez wpływy ideologii komunistycznej oraz silną kontrolę ze strony Związku Radzieckiego. PRL istniała od 1944 roku, kiedy powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), do 1989 roku, gdy transformacja ustrojowa doprowadziła do powstania III Rzeczypospolitej. System ten cechował się centralizacją władzy, brakiem pluralizmu politycznego i dominacją jednej partii – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Analizując system polityczny PRL, warto przyjrzeć się jego strukturom, instytucjom, mechanizmom funkcjonowania oraz kluczowym wydarzeniom, które wpłynęły na jego kształt.

Struktura systemu politycznego PRL była zdominowana przez PZPR, która pełniła rolę nadrzędną wobec innych instytucji państwowych. PZPR, powstała w 1948 roku z połączenia Polskiej Partii Robotniczej (PPR) i Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), stała się centralnym organem kierującym życiem politycznym, gospodarczym i społecznym w kraju. Na czele partii stał Komitet Centralny, a jego najważniejszym organem wykonawczym było Biuro Polityczne, które podejmowało kluczowe decyzje dotyczące polityki państwa.

W systemie PRL istniały również inne partie polityczne, takie jak Stronnictwo Demokratyczne (SD) i Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL), jednak były one de facto podporządkowane PZPR i pełniły rolę fasadową, mając na celu stworzenie iluzji pluralizmu politycznego. Działalność tych partii była ściśle kontrolowana przez PZPR, a ich członkowie często pełnili drugorzędne role w strukturach władzy.

Jednym z kluczowych elementów systemu politycznego PRL były Rady Narodowe, które pełniły funkcję organów władzy lokalnej i regionalnej. Rady Narodowe, począwszy od poziomu gminy, przez powiat, aż po województwo, były formalnie wybierane przez obywateli, jednak w praktyce ich skład był ściśle kontrolowany przez PZPR. Rady Narodowe miały ograniczoną samodzielność, a ich decyzje musiały być zgodne z wytycznymi partii.

Centralnym organem władzy państwowej w PRL był Sejm, który formalnie pełnił funkcję najwyższego organu ustawodawczego. Sejm składał się z posłów wybieranych w wyborach powszechnych, jednak wybory te były dalekie od demokratycznych standardów. Kandydaci na posłów byli starannie selekcjonowani przez PZPR, a wyniki wyborów były z góry ustalone. Sejm pełnił głównie funkcję fasadową, zatwierdzając decyzje podejmowane przez partię i jej liderów.

Jednym z najważniejszych organów władzy wykonawczej był Rząd, na czele którego stał premier. Rząd był odpowiedzialny za realizację polityki państwa, jednak jego działania były ściśle kontrolowane przez PZPR. Rząd miał ograniczoną autonomię, a jego decyzje musiały być zgodne z wytycznymi partii.

System polityczny PRL charakteryzował się również rozbudowanym aparatem represji, który był wykorzystywany do tłumienia opozycji i kontrolowania społeczeństwa. Kluczową rolę w tym zakresie odgrywało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) oraz podległe mu organy, takie jak Służba Bezpieczeństwa (SB) i Milicja Obywatelska. SB była odpowiedzialna za inwigilację, represje i eliminację przeciwników politycznych, zarówno realnych, jak i domniemanych. Milicja Obywatelska pełniła funkcje porządkowe i była zaangażowana w tłumienie demonstracji oraz innych form protestu społecznego.

W okresie PRL miało miejsce wiele kluczowych wydarzeń, które wpłynęły na kształt i funkcjonowanie systemu politycznego. Jednym z najważniejszych była Październikowa Odwilż 1956 roku, kiedy to doszło do zmiany na szczytach władzy, a Władysław Gomułka powrócił do kierownictwa PZPR. Październik 1956 przyniósł pewne liberalizacje i reformy, jednak szybko okazało się, że zmiany te były powierzchowne, a system zachował swoje autorytarne cechy.

Kolejnym kluczowym momentem były wydarzenia z grudnia 1970 roku, kiedy to w wyniku podwyżek cen żywności doszło do masowych protestów i strajków na Wybrzeżu. Protesty te zostały brutalnie stłumione przez władze, co doprowadziło do zmiany na stanowisku I sekretarza PZPR – Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek. Okres rządów Gierka charakteryzował się próbami modernizacji gospodarki i otwarcia na Zachód, jednak w drugiej połowie lat 70. sytuacja gospodarcza uległa pogorszeniu, co doprowadziło do kolejnych kryzysów społecznych.

Najważniejszym wydarzeniem w historii PRL był jednak Sierpień 1980 roku i powstanie Solidarności – niezależnego związku zawodowego, który szybko przekształcił się w masowy ruch społeczny. Solidarność, na czele której stanął Lech Wałęsa, stała się symbolem oporu wobec władzy komunistycznej i dążeń do demokratyzacji. Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego miało na celu stłumienie Solidarności i przywrócenie kontroli przez władze, jednak opór społeczny nie został całkowicie złamany.

Ostatecznie system polityczny PRL uległ erozji w drugiej połowie lat 80., kiedy to narastające problemy gospodarcze i społeczne zmusiły władze do podjęcia rozmów z opozycją. W wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku doszło do porozumienia między władzą a opozycją, które otworzyło drogę do demokratycznych wyborów i transformacji ustrojowej. W czerwcu 1989 roku odbyły się pierwsze częściowo wolne wybory parlamentarne, które zakończyły się zwycięstwem Solidarności. To wydarzenie oznaczało koniec PRL i początek III Rzeczypospolitej.

Podsumowując, system polityczny PRL był zdominowany przez jednopartyjną kontrolę PZPR, brak pluralizmu politycznego oraz rozbudowany aparat represji. Pomimo prób reform i liberalizacji, system ten pozostał autorytarny, a kluczowe decyzje były podejmowane przez wąskie grono partyjnych liderów. Wydarzenia takie jak Październik 1956, Grudzień 1970, Sierpień 1980 oraz obrady Okrągłego Stołu w 1989 roku miały kluczowy wpływ na kształt i ewolucję tego systemu, prowadząc ostatecznie do jego upadku i transformacji w kierunku demokracji.

Konstytucja z dnia 17 października 1992 roku

5/5 - (4 votes)

Pierwszą i główną przyczyną zmian ustrojowych są problemy legitymizacyjne[1]. (Legitymacja to stan systemu społecznego i jego elementów uznawanych przez społeczeństwo lub znaczące grupy społeczne za prawomocne, właściwe i słuszne.) Potwierdzeniem tego założenia w okresie powojennym były losy reżimów autorytarnych, a także komunistycznych. Rozwiązanie permanentnego kryzysu w ramach systemu socjalistycznego przestało być możliwe, a przekonanie o reformowalności systemu bez naruszenia jego tożsamości okazało się fałszywe. Uniwersalnym kierunkiem transformacji w krajach postkomunistycznych okazała się orientacja na system liberalno-demokratyczny z elementami tradycjonalizmu i gospodarkę wolnorynkową. W opinii Huntingtona upadek autorytaryzmu i wprowadzenie demokracji wszędzie wzbudza wielki entuzjazm.

Natomiast praktyka demokratyczna wywołuje obojętność, frustrację i rozczarowanie. Demokratyczny i kapitalistyczny porządek w stylu zachodnim stanowi układ odniesienia, ma bowiem długą historię i własny rejestr zwycięstw i kryzysów, które nadały mu obecny kształt. Specyfiką obecnej transformacji jest odwrócenie kolejności budowy ładu społecznego. Demokratyczny system polityczny poprzedza tutaj kapitalistyczny model gospodarki. Głównym aktorem odgórnej, „legalnej rewolucji”,[2] jest państwo dysponujące instrumentami prawnymi i środkami kształtowania świadomości społecznej. Podstawą legitymizacji mają więc być wartości, instytucje i procedury demokratyczne, co zwykle nie spełnia oczekiwań różnych grup społecznych zainteresowanych legitymizacją funkcjonalna, zorientowaną na konkretne efekty działania systemu.

Pomimo wielu różnic między poszczególnymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej, kryzys legitymizacji wiąże się z cechami okresu przejściowego i nieprzystosowaniem się do nowych warunków systemowych, demokratyzmem procedur systemowych i arogancja elit rządzących. Demokracja jest więc niestabilna i słabo zakorzeniona w kulturze społeczeństw tych państw, dlatego jest wiele możliwych sposobów rządzenia w tym regionie. Niektóre państwa zbliżają się w swych poszukiwaniach np. do francuskiej odmiany formy prezydenckiej, a inne orientują się na niemiecki wariant demokracji parlamentarnej. Wśród możliwych wariantów systemu politycznego i związanych z tym typów legitymizacji wymienia się [3]:

  • Demokrację liberalno-konstytucyjną, gdzie respektowane będą zasady: większości, państwa prawnego, pluralizmu politycznego, ochrony praw jednostki i inne instytucje i procedury demokratyczne. Zasada podziału władz zapewni elastyczną stabilność rządów. Legitymizacja racjonalno-legalna i z nią związana, legitymizacja wyborcza i uczestnicząca zapewniają konsolidację systemu.
  • Demokracja populistyczna, gdzie zachowana będzie zasada rządów większości, lecz zabraknie respektu dla konstytucyjnych granic władzy. Ochrona wolności jednostki może być nieskuteczna w sferach istotnych dla stabilności władzy, a arbitralność elity rządzącej będzie ograniczona tylko przez lęk przed ludową rebelią i przed naciskami ze strony elit opozycyjnych. Elita władzy będzie skłonna stosować populistyczne techniki legitymizacji. Legitymizacja teleologiczna, każdorazowo odnawiana w kampaniach wyborczych, będzie weryfikowana poprzez sprawność systemu
  • (legitymizacja funkcjonalna). Tendencje do paternalizmu (gratyfikacje         materialne dla różnych grup społecznych w zamian za depolityzację) lub legitymizacji charyzmatycznej mogą powodować ewolucje w kierunku autorytaryzmu.
  • Trwały reżim autorytarny. Styl rządzenia i argumentów legitymizacyjnych uzależniony może być od sił politycznych zdobywających władzę (np. partia postkomunistyczna, dyktatura wojskowa, ugrupowanie nacjonalistyczne itp.). Legitymizacja   negatywna   (negacja   demokracji),   paternalizm, argumenty elitarystyczne, nacjonalistyczne mogą być pomocne wobec eskalowania środków przymusu i innych mechanizmów stabilizacji politycznej.

—

[1] S. P. Huntington : „Czy Europa może spać spokojnie”, „Res Publica” 1990, nr 7-8, s.29

[2] J. Staniszkis: „Czy odgórna rewolucja jest możliwa? Dylematy transformacji ustrojowej”, Warszawa   1994, s.89-90

[3] W. Sokół: Problemy legitymizacji w okresie transformacji systemowej „Kierunki ewolucji systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej” wyd. Uniwer. M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997, s. 90-91

Nowelizacje konstytucji PRL

5/5 - (4 votes)

Rozdział 8 określał zasady prawa wyborczego. Ustanawiał czteroprzymiotnikowe (powszechne, równe, bezpośrednie i tajne) wybory do Sejmu oraz do rad narodowych. Szczegółowo regulował zasady czynnego i biernego prawa wyborczego.

Rozdział 9 dotyczył godła, barw i stolicy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Godłem był wizerunek orła białego w czerwonym polu, barwami – kolory biały i czerwony, a stolicą – Warszawa.

Rozdział 10 określał warunki zmiany konstytucji. Mogła ona nastąpić tylko w drodze ustawy, uchwalonej przez Sejm, większością co najmniej dwóch trzecich głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów.

Do roku 1980 konstytucja modyfikowana była 11 razy. W ich wyniku nie zmieniła się jej zasadnicza konstrukcja, dotyczyły one spraw różnej wagi dla ustroju i wykazywały zróżnicowaną trwałość. Zmiany o charakterze zasadniczym, noszące cechy rewizji konstytucji (dotyczące naczelnych zasad ustroju państwa) przyszły dopiero z rokiem 1989.

Pierwsza nowelizacja konstytucji została dokonana ustawą z 25 września 1954 roku. W jej wyniku stworzone zostały podstawy reformy podziału terytorialnego na wsi, wskutek czego, w miejsce dotychczasowych dużych jednostek w postaci gmin, powstały mniejsze – gromady i osiedla. Reforma ta nie spełniła oczekiwań ówczesnych władz, nie zostały przeprowadzone do końca przemiany na wsi związane z planowaną kolektywizacja rolnictwa i wskutek tego stan przez nią wprowadzony uległ w 1972 roku kolejnej reformie.

Druga zmiana została przeprowadzona 13 grudnia 1957 roku. Polegała na bardzo istotnym uzupełnieniu treści konstytucji. Była ona związana z zasadniczą reforma aparatu kontroli państwowej i z przywróceniem Najwyższej Izby Kontroli jako organu niezależnego od rządu i podległego Sejmowi. Wprowadzono do konstytucji rozdział 3a „Najwyższa Izba Kontroli” z czterema artykułami (28a-28d) o zasadach jej funkcjonowania.

Zmiana trzecia dokonana ustawą z 22 grudnia 1960 roku, była związana z ustaleniem stałej liczby posłów na Sejm. Dotychczasowa norma przedstawicielstwa (w art. 16), 1 poseł na 60 tysięcy mieszkańców, powodowała stały wzrost liczby mandatów (z 425 w 1952 roku do 459 w 1957 roku). Odtąd Sejm składał się z 460 posłów.

Kolejna, czwarta zmiana dokonana ustawą z 15 maja 1961 roku, polegała na zmianie składu Rady Państwa (art. 24), został on zwiększony do liczby 17 osób w rezultacie zmieniła się liczba członków z 9 do 11.

W wyniku piątej zmiany z 19 grudnia 1963 roku, uległa wydłużeniu kadencja rad narodowych (art. 34). Wynosząca do tej pory 3 lata została przedłużona do lat 4, co pozwoliło na ujednolicenie kadencji Sejmu i rad narodowych, a tym samym na przeprowadzenie łącznych wyborów do wszystkich organów przedstawicielskich.

Szósta nowelizacja była związana z reformą najniższego szczebla struktury administracyjnej, przeprowadzono ją 29 listopada 1972 roku, a w jej wyniku likwidację gromad i osiedli, i powrót do gmin.

W konsekwencji siódmej zmiany z 27 września 1973 roku i ósmej z 23 listopada 1973 roku, zmianie uległ tytuł rozdziału 5, sformułowanie „terenowe organy władzy państwowej” zastąpiono brzmieniem „terenowe organy władzy i administracji państwowej”. Dokonano także zmian na wyższych szczeblach struktury administracji. Zasady reformy z 1972 roku dotyczące gmin rozszerzono na wyższe szczeble, oznaczało to m.in. wprowadzenie jednoosobowych organów administracji państwowej na tych szczeblach.

Dziewiąta zmiana została uchwalona 28 maja 1975 roku. Dotyczyła przejścia z trójszczeblowej struktury podziału administracyjnego na dwuszczeblową. Oznaczało to likwidację powiatów i zwiększenie liczby województw.

Najszerszy zasięg miała dziesiąta nowelizacja z 10 lutego 1976 roku. Poszerzyła ona w treści konstytucji ideologiczne założenia ustroju (Art. 1 ust. 1 otrzymał brzmienie „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym” w miejsce zapisu „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokracji ludowej”; po art. 2 dodano art. 2a i 2b o znanej treści: „Przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (…)” oraz do art. 3 dodano: „Polska Rzeczpospolita Ludowa ochrania i rozwija socjalistyczne zdobycze polskiego ludu pracującego miast i wsi …”),  wprowadzała deklaracje dotyczące zadań państwa, a także zasad jego działania (Art. 7 otrzymała brzmienie: „Podstawę ustroju społeczno-gospodarczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stanowi socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji”), objęła prawa i wolności obywatelskie, dokonała konstytucjonalizacji pewnych dziedzin i instytucji życia społecznego [określenie roli PZPR, stosunków międzypartyjnych, istoty Frontu Jedności Narodu, a także zasad polityki zagranicznej (dodano art. 3a: „Polska Rzeczpospolita Ludowa w swej polityce: 2) nawiązuje do szczytnych tradycji solidarności z siłami wolności i postępu, umacnia przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i innymi państwami socjalistycznymi … ”)].

Dotyczyła także w szerokim zakresie aparatu państwowego. Najważniejsze zmiany w tej dziedzinie to: nowa pozycja prawna Najwyższej Izby Kontroli, która z organu niezależnego od rządu stała się organem podporządkowanym nie tylko rządowi, ale i nadzorowi premiera (art. 28b i c). Konstytucyjne podstawy otrzymało Prezydium Rządu (art. 31), które dotychczas miało oparcie w akcie prawnym Rady Ministrów. Utrwalono także zmiany przeprowadzone w latach 1972-1975 w strukturze terenowych organów władzy i administracji państwowej. W wyniku tej nowelizacji został ogłoszony jednolity tekst ustawy zasadniczej, który z pewnymi uzupełnieniami przetrwał aż do roku 1989.

Jedenasta zmiana wprowadzona w 1980 roku dotyczyła Najwyższej Izby Kontroli, przywracając jej model organizacyjny oznaczający niezależność od rządu.