prace magisterskie

prace magisterskie z politologii

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej

5/5 - (4 votes)

konspekt pracy magisterskiej

Wprowadzenie

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej, to odwrót od komunizmu i powrót zarazem jej państw do brania aktywnego udziału w polityce europejskiej. Tworzy to nowy ład międzynarodowy. Rewolucja gospodarcza przejawiająca się w wolnym handlu oraz swobodnym przepływie zasobów ludzkich i rzeczowych w między państwami. Społeczeństwa stają się konsumpcyjne i skomercjalizowane, następuje upadek więzi międzyludzkich. Rewolucja narodowa – czy też antynarodowa przejawia się z jednej strony  upadkiem tożsamości narodowej w jednoczącej się Europie, z drugiej z dążeniami niepodległościowymi innych narodów, jak Baskowie czy też narody byłej Jugosławii i Związku Radzieckiego. Brak odpowiedzi na pytanie kim jesteśmy i co nas łączy staje się oczywistym powodem erozji tradycyjnych wspólnot. Wiek dwudziesty był przy tym najkrwawszym z dotychczasowych. Eksplozja faszyzmu, komunizmu, wreszcie ogólnie przemocy rodzi pytania o nieodpowiedzialne eksperymenty totalitarnych ideologów. Otaczająca nas przemoc zarówno między narodami, jak i jednostkami wynika z ogólnej znieczulicy i banalności zła. Formuły organizacji międzynarodowych, tworzących ład powojenny ulegają zdezaktualizowaniu[1].

W tej całej rzeczywistości pojawia się postulat o zachowanie politycznego rozumu, umiarkowania i kultywowania tych zasad, które nam jeszcze zostały. To jest główne zadanie polityki konserwatywnej w najbliższym czasie. Jak wykazała analiza historii konserwatyzmu polskiego, mimo, iż doktryna ta nie była wiodąca w polskiej myśli politycznej, zawierała ona elementy, które są szczególnie cenne dla polskiej racji stanu. Zdecydowanie jest miejsce dla konserwatystów na polskiej scenie politycznej o ile będą oni świadomi celów swej doktryny i roli, jaka im przypada.

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej w latach 1989-1991 to seria zmian politycznych, które doprowadziły do upadku komunizmu i zakończenia zimnej wojny. W Europie Centralnej i Wschodniej, komunizm był silnie zakorzeniony od czasów powojennych i był kontrolowany przez Związek Radziecki.

Rewolucja rozpoczęła się w Polsce, gdzie ruch Solidarności, pod przywództwem Lecha Wałęsy, zaczął domagać się demokracji i wolności od komunizmu. W ciągu kilku miesięcy, podobne ruchy wybuchły w innych krajach Europy Centralnej, takich jak Czechosłowacja, Węgry i NRD.

W Czechosłowacji, ruch „Obrońców Ludu” doprowadził do przemiany politycznej, która zakończyła się obaleniem komunistycznego rządu i wyborem Václava Havla na prezydenta. W NRD, masowe demonstracje przeciwko komunizmowi doprowadziły do przyspieszenia procesu zjednoczenia Niemiec.

Rewolucje te były pokojowe, a przemiana polityczna była skutkiem działań obywateli, którzy domagali się demokracji i wolności. Te zmiany doprowadziły do rozpadu Związku Radzieckiego i zakończenia zimnej wojny.

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej, której kulminacja nastąpiła w latach 1989-1991, była przełomowym okresem w historii tego regionu, który doprowadził do upadku reżimów komunistycznych i przejścia do demokracji. Proces ten miał ogromne znaczenie nie tylko dla krajów Europy Centralnej, ale także dla całego świata, ponieważ przyczynił się do zakończenia zimnej wojny i przekształcenia międzynarodowego porządku politycznego. W niniejszym eseju omówię tło historyczne, główne wydarzenia, kluczowych aktorów oraz skutki rewolucji politycznej w Europie Centralnej.

Tło historyczne

Po II wojnie światowej Europa Centralna znalazła się pod wpływem Związku Radzieckiego, który narzucił jej system komunistyczny. W krajach takich jak Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria i Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) powstały reżimy komunistyczne, które wprowadziły gospodarkę planową, centralizację władzy i ograniczenia wolności obywatelskich. Przez kolejne dziesięciolecia społeczeństwa tych krajów doświadczały represji politycznych, cenzury, braków gospodarczych i ograniczeń swobód obywatelskich.

Główne wydarzenia

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej rozpoczęła się w drugiej połowie lat 80., kiedy to narastające problemy gospodarcze, społeczne i polityczne oraz zmiany w polityce Związku Radzieckiego pod rządami Michaiła Gorbaczowa doprowadziły do fali protestów i ruchów opozycyjnych.

Polska

W Polsce kluczowym wydarzeniem było powstanie ruchu Solidarność w sierpniu 1980 roku. Solidarność, kierowana przez Lecha Wałęsę, stała się pierwszym niezależnym związkiem zawodowym w bloku wschodnim i szybko przekształciła się w masowy ruch społeczny domagający się demokratyzacji i reform. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku, Solidarność została zdelegalizowana, ale kontynuowała działalność w podziemiu. W 1989 roku doszło do rozmów Okrągłego Stołu między władzami komunistycznymi a opozycją, które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów w czerwcu 1989 roku. Wygrana Solidarności w tych wyborach zapoczątkowała proces demokratyzacji i transformacji ustrojowej.

Węgry

Na Węgrzech proces reform rozpoczął się od wewnątrz partii komunistycznej. W 1988 roku János Kádár, długoletni przywódca Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, został odsunięty od władzy, a nowa ekipa rządząca podjęła kroki w kierunku liberalizacji i dialogu z opozycją. W 1989 roku władze węgierskie rozpoczęły negocjacje z opozycją, które doprowadziły do przyjęcia nowej konstytucji i przeprowadzenia wolnych wyborów w 1990 roku.

Czechosłowacja

W Czechosłowacji kluczowym wydarzeniem była Aksamitna Rewolucja, która rozpoczęła się w listopadzie 1989 roku od masowych protestów studenckich. Protesty te szybko przerodziły się w ogólnokrajowe demonstracje przeciwko reżimowi komunistycznemu. W obliczu rosnącego nacisku społecznego, władze komunistyczne zgodziły się na negocjacje z opozycją, reprezentowaną przez Forum Obywatelskie na czele z Václavem Havlem. Negocjacje te doprowadziły do ustąpienia rządu komunistycznego i wyboru Havla na prezydenta Czechosłowacji w grudniu 1989 roku.

Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

W NRD proces rewolucyjny rozpoczął się od masowych protestów w Lipsku i innych miastach, które przerodziły się w ruch pokojowych demonstracji domagających się reform. W październiku 1989 roku, w obliczu rosnącego nacisku społecznego, Erich Honecker, długoletni przywódca NRD, został odsunięty od władzy. W listopadzie 1989 roku doszło do otwarcia granicy między NRD a RFN, co zapoczątkowało proces zjednoczenia Niemiec, które formalnie zakończyło się w październiku 1990 roku.

Rumunia

Rewolucja w Rumunii była najbardziej gwałtowna spośród wszystkich krajów Europy Centralnej. W grudniu 1989 roku doszło do masowych protestów przeciwko reżimowi Nicolae Ceaușescu, które zostały brutalnie stłumione przez siły bezpieczeństwa. W wyniku narastającego chaosu i oporu społeczeństwa, Ceaușescu został obalony, a jego reżim upadł. Ceaușescu i jego żona Elena zostali schwytani i straceni po krótkim procesie. Nowy rząd, kierowany przez Front Ocalenia Narodowego, rozpoczął proces demokratyzacji.

Kluczowi aktorzy

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej była dziełem wielu osób i grup, które odegrały kluczową rolę w procesie transformacji. W Polsce Lech Wałęsa i Solidarność odegrali decydującą rolę w walce o demokrację. W Czechosłowacji Václav Havel i Forum Obywatelskie byli głównymi liderami ruchu opozycyjnego. W Niemczech Wschodnich inicjatywy obywatelskie i ruchy takie jak Nowe Forum odegrały kluczową rolę w mobilizacji społeczeństwa. W Rumunii Ion Iliescu i Front Ocalenia Narodowego przejęli władzę po obaleniu Ceaușescu.

Skutki rewolucji

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej miała dalekosiężne skutki dla regionu i świata. Upadek reżimów komunistycznych doprowadził do transformacji ustrojowej i gospodarczej, która była trudnym i często bolesnym procesem. Kraje Europy Centralnej przeszły od gospodarki planowej do gospodarki rynkowej, co wiązało się z restrukturyzacją, prywatyzacją i wzrostem bezrobocia. Proces demokratyzacji wymagał budowy nowych instytucji demokratycznych, uchwalenia konstytucji oraz przeprowadzenia wolnych wyborów.

Transformacja polityczna i gospodarcza otworzyła również drogę do integracji europejskiej. Kraje Europy Centralnej, dążąc do stabilności i rozwoju, podjęły starania o członkostwo w Unii Europejskiej i NATO. Polska, Węgry i Czechy przystąpiły do NATO w 1999 roku, a w 2004 roku, wraz z innymi krajami regionu, stały się członkami Unii Europejskiej.

Podsumowanie

Rewolucja polityczna w Europie Centralnej w latach 1989-1991 była przełomowym okresem, który zakończył epokę komunizmu i zapoczątkował proces demokratyzacji oraz transformacji gospodarczej. Kluczowe wydarzenia w Polsce, Węgrzech, Czechosłowacji, NRD i Rumunii doprowadziły do upadku reżimów komunistycznych i przejścia do demokracji. Rewolucja ta miała ogromne znaczenie dla regionu i całego świata, przyczyniając się do zakończenia zimnej wojny i przekształcenia międzynarodowego porządku politycznego. Integracja europejska i atlantycka, która nastąpiła po rewolucji, umocniła stabilność i rozwój krajów Europy Centralnej, które dziś są integralną częścią demokratycznej wspólnoty europejskiej.

[1] M. Wolffsohn: „Sytuacja współczesnych Niemiec- rewolucja konserwatywna, Konserwatyzm- projekt teoretyczny”

Obrady okrągłego stołu

5/5 - (5 votes)

Podczas obrad „okrągłego stołu” trwających od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku podpisano porozumienia, w których: przyjęto zasadę stopniowości przebudowy istniejącego ustroju politycznego państwa, przy określeniu jego kierunku zmierzającego do demokracji parlamentarnej, zgodzono się na niekonfrontacyjne wybory do Sejmu, w wyniku zawartego kontraktu, który gwarantował stronie rządowo-koalicyjnej 65% mandatów poselskich, z pozostawieniem dla opozycji 35%, zgodzono się na ewolucyjny charakter przemian ustrojowych, co miał gwarantować Prezydent, wybierany jednak nie w wyborach powszechnych, lecz przez Zgromadzenie Narodowe. Przyjęte uzgodnienia stały się prawem już dwa dni po ich podpisaniu tj. 7 kwietnia 1989 roku. Była to już szesnasta z kolei nowelizacja Konstytucji z 1952 roku.

Kwietniowa nowelizacja konstytucji objęła również strukturę parlamentu. Tak nastąpił powrót do zasady dwuizbowości parlamentu, przywrócenia Senatu i odejście od potwierdzonej przez referendum 1946 roku jednoizbowości.

Najobszerniejszy zasięg miała nowelizacja konstytucji z grudnia 1989 roku. Przywrócono zlikwidowaną w 1952 roku nazwę państwa „Rzeczpospolita Polska”, zmieniono godło państwowe przywracając orłowi tradycyjną koronę, wprowadzono nowe, zmienione określenie suwerena, jest nim nie „lud pracujący miast i wsi”, ale „Naród”, rozumiany jako wspólnota równoprawnych obywateli. Skreślony został cały wstęp do konstytucji. Określał on genezę władzy utworzonej  w lipcu 1944 roku, jej charakter i cele, które nie znajdowały już uzasadnienia w nowych warunkach społeczno-politycznych.

W zmieniających się szybko warunkach pojawił się w 1990 roku postulat zmiany sposobu obsadzania stanowiska prezydenta, wprowadzenia wyboru powszechnego, a tym samym wcześniejszego zakończenia prezydentury Wojciecha Jaruzelskiego. W wyniku podjętej kampanii politycznej doszło do kolejnej zmiany konstytucji i uchwalenia 27 września 1990 roku ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta wprowadziła po raz pierwszy w historii Polski wybory prezydenta oparte na zasadzie powszechności, równości, bezpośredniości i tajności głosowania. 22 grudnia 1990 roku po zwycięskich wyborach urząd Prezydenta objął Lech Wałęsa.

Konsekwencją zmiany na stanowisku głowy państwa było hasło przyspieszonych wyborów parlamentarnych, ich przeprowadzenie mogło oznaczać wcześniejsze zakończenie kadencji Sejmu kontraktowego. Pojawiły się dyskusje nad terminem przeprowadzenia wyborów. Żaden z wczesnych terminów nie mógł być realny do czasu przygotowania przez Sejm nowej ordynacji wyborczej.

Dotychczasowa pochodząca z 1989 roku nie wchodziła w grę ze względów politycznych i prawnych. Ustawa z wieloma komplikacjami, w tym też z zastosowaniem veto prezydenckiego włącznie, została uchwalona 28 czerwca 1991 roku. Już 27 października przeprowadzono wybory do nowego Sejmu i Senatu. Mogło zatem dojść do utworzenia nowego rządu, jednak jego powołanie nie było rzeczą łatwą z uwagi na wielkie rozproszenie sił politycznych w Sejmie. W wyborach parlamentarnych, aż 111 komitetów wyborczych ubiegało się o mandaty, 82 z nich nie wprowadziły ani jednego posła, 66 list komitetów wyborczych nie uzyskało wymaganych 5000 podpisów do zarejestrowania się. W Sejmie ukonstytuowało się 18 klubów parlamentarnych.

Ten fakt rozbicia politycznego był źródłem wielu problemów, stąd i obawy, że zadania stojące przed nowym parlamentem – a głównie uchwalenie nowej konstytucji, nie będą łatwe do wykonania. W tej sytuacji jedynym wyjściem było uchwalenie aktu prawnego o charakterze przejściowym, a więc tymczasowego, regulującego najważniejsze kwestie z zakresu stosunków wzajemnych trzech podstawowych organów państwa: parlamentu, prezydenta i rządu. W tym celu zdecydowano się opracować i uchwalić Małą Konstytucję, co stało się faktem 17 października 1992 roku.

System polityczny państwa PRL

5/5 - (4 votes)

System polityczny państwa, określony w konstytucji PRL z 1952 roku, nie funkcjonował należycie. Zasady na jakich opierał się doznawały licznych naruszeń i pogwałceń. W praktyce występowało odchodzenie od konstytucyjnie określonych zasad, i ich naruszanie, lub wręcz łamanie. W historii PRL co pewien czas społeczeństwo dawało wyraz swojej dezaprobaty dla takiego stanu rzeczy, wyrażało protest wobec naruszania zasad demokracji, wobec nadużyć, tak w sferze politycznej jak i społeczno-gospodarczej. Lista dat symbolizujących protesty jest obszerna, znajdują się na niej: Czerwiec 1956 (Poznań), Październik 1956, Marzec 1968, Grudzień 1970, Czerwiec 1976, Sierpień 1980 – nie wspominając już o konfliktach na mniejszą skalę, mających charakter bardziej lokalny.

Potrzeba przeprowadzenia reformy ustroju politycznego państwa zaczęła być oczywista. Pierwszym krokiem w tym celu było dokonanie zmiany konstytucji 26 marca 1982 roku, wprowadzające do ustawy zasadniczej dwie nowe instytucje: Trybunał Stanu i Trybunał Konstytucyjny.

Kolejnymi reformami było powołanie ustawą z 15 lipca 1987 roku Rzecznika Praw Obywatelskich jako gwaranta poszanowania zadeklarowanych praw i wolności obywatelskich, oraz ustawa z 6 maja 1987 roku o konsultacjach społecznych i referendum. Została ona pomyślana jako forma demokracji bezpośredniej, stwarzająca społeczeństwu możliwość podejmowania decyzji o znaczeniu ogólnopaństwowym, a także wyrażania opinii.

System polityczny państwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) był oparty na ideologii komunistycznej i był kontrolowany przez partię komunistyczną. PRL był państwem totalitarnym, w którym władza była koncentrowana w rękach partii komunistycznej i rządu.

Państwo PRL było ustrojem jednopartyjnym, co oznaczało, że jedna partia komunistyczna (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza) była jedynym legalnym ugrupowaniem politycznym. Partia kontrolowała państwo poprzez swoich przedstawicieli, którzy pełnili kluczowe funkcje w rządzie i innych instytucjach państwowych.

Ustrój polityczny PRL był oparty na komunistycznej doktrynie, która zakładała, że władza powinna pochodzić od ludu, a rząd powinien być ustanowiony przez wybór ludu i odpowiedzialny przed nim. Jednak w rzeczywistości, władza była kontrolowana przez partię komunistyczną, a rząd nie odpowiadał przed ludem, a jedynie przed partią.

Państwo PRL było państwem planowym, co oznaczało, że gospodarka była kontrolowana przez rząd za pomocą planów centralnych. Rząd decydował o tym, co, jak i gdzie ma być produkowane, jakiego rodzaju usługi mają być świadczone oraz jakie towary mają być importowane i eksportowane. Gospodarka była bardzo sztywna i kontrolowana, co doprowadziło do wielu trudności i braku dóbr na rynku.

System polityczny PRL był również oparty na represji i kontroli społeczeństwa. Rząd kontrolował media, a obywatele byli przesłuchiwani, aresztowani i więzieni za wyrażanie sprzeciwu wobec rządu lub partii komunistycznej. Bezpieka, czyli policja polityczna, miała za zadanie utrzymanie rządu władzy i represjonowanie opozycji.

W skrócie, system polityczny PRL był oparty na komunistycznej ideologii, był kontrolowany przez jedną partię i charakteryzował się silnym scentralizowaniem władzy, planowaniem gospodarczym oraz represją i kontrolą społeczeństwa.

System polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) stanowił unikalny przypadek w historii Polski, kształtowany przez wpływy ideologii komunistycznej oraz silną kontrolę ze strony Związku Radzieckiego. PRL istniała od 1944 roku, kiedy powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), do 1989 roku, gdy transformacja ustrojowa doprowadziła do powstania III Rzeczypospolitej. System ten cechował się centralizacją władzy, brakiem pluralizmu politycznego i dominacją jednej partii – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Analizując system polityczny PRL, warto przyjrzeć się jego strukturom, instytucjom, mechanizmom funkcjonowania oraz kluczowym wydarzeniom, które wpłynęły na jego kształt.

Struktura systemu politycznego PRL była zdominowana przez PZPR, która pełniła rolę nadrzędną wobec innych instytucji państwowych. PZPR, powstała w 1948 roku z połączenia Polskiej Partii Robotniczej (PPR) i Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), stała się centralnym organem kierującym życiem politycznym, gospodarczym i społecznym w kraju. Na czele partii stał Komitet Centralny, a jego najważniejszym organem wykonawczym było Biuro Polityczne, które podejmowało kluczowe decyzje dotyczące polityki państwa.

W systemie PRL istniały również inne partie polityczne, takie jak Stronnictwo Demokratyczne (SD) i Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL), jednak były one de facto podporządkowane PZPR i pełniły rolę fasadową, mając na celu stworzenie iluzji pluralizmu politycznego. Działalność tych partii była ściśle kontrolowana przez PZPR, a ich członkowie często pełnili drugorzędne role w strukturach władzy.

Jednym z kluczowych elementów systemu politycznego PRL były Rady Narodowe, które pełniły funkcję organów władzy lokalnej i regionalnej. Rady Narodowe, począwszy od poziomu gminy, przez powiat, aż po województwo, były formalnie wybierane przez obywateli, jednak w praktyce ich skład był ściśle kontrolowany przez PZPR. Rady Narodowe miały ograniczoną samodzielność, a ich decyzje musiały być zgodne z wytycznymi partii.

Centralnym organem władzy państwowej w PRL był Sejm, który formalnie pełnił funkcję najwyższego organu ustawodawczego. Sejm składał się z posłów wybieranych w wyborach powszechnych, jednak wybory te były dalekie od demokratycznych standardów. Kandydaci na posłów byli starannie selekcjonowani przez PZPR, a wyniki wyborów były z góry ustalone. Sejm pełnił głównie funkcję fasadową, zatwierdzając decyzje podejmowane przez partię i jej liderów.

Jednym z najważniejszych organów władzy wykonawczej był Rząd, na czele którego stał premier. Rząd był odpowiedzialny za realizację polityki państwa, jednak jego działania były ściśle kontrolowane przez PZPR. Rząd miał ograniczoną autonomię, a jego decyzje musiały być zgodne z wytycznymi partii.

System polityczny PRL charakteryzował się również rozbudowanym aparatem represji, który był wykorzystywany do tłumienia opozycji i kontrolowania społeczeństwa. Kluczową rolę w tym zakresie odgrywało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) oraz podległe mu organy, takie jak Służba Bezpieczeństwa (SB) i Milicja Obywatelska. SB była odpowiedzialna za inwigilację, represje i eliminację przeciwników politycznych, zarówno realnych, jak i domniemanych. Milicja Obywatelska pełniła funkcje porządkowe i była zaangażowana w tłumienie demonstracji oraz innych form protestu społecznego.

W okresie PRL miało miejsce wiele kluczowych wydarzeń, które wpłynęły na kształt i funkcjonowanie systemu politycznego. Jednym z najważniejszych była Październikowa Odwilż 1956 roku, kiedy to doszło do zmiany na szczytach władzy, a Władysław Gomułka powrócił do kierownictwa PZPR. Październik 1956 przyniósł pewne liberalizacje i reformy, jednak szybko okazało się, że zmiany te były powierzchowne, a system zachował swoje autorytarne cechy.

Kolejnym kluczowym momentem były wydarzenia z grudnia 1970 roku, kiedy to w wyniku podwyżek cen żywności doszło do masowych protestów i strajków na Wybrzeżu. Protesty te zostały brutalnie stłumione przez władze, co doprowadziło do zmiany na stanowisku I sekretarza PZPR – Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek. Okres rządów Gierka charakteryzował się próbami modernizacji gospodarki i otwarcia na Zachód, jednak w drugiej połowie lat 70. sytuacja gospodarcza uległa pogorszeniu, co doprowadziło do kolejnych kryzysów społecznych.

Najważniejszym wydarzeniem w historii PRL był jednak Sierpień 1980 roku i powstanie Solidarności – niezależnego związku zawodowego, który szybko przekształcił się w masowy ruch społeczny. Solidarność, na czele której stanął Lech Wałęsa, stała się symbolem oporu wobec władzy komunistycznej i dążeń do demokratyzacji. Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego miało na celu stłumienie Solidarności i przywrócenie kontroli przez władze, jednak opór społeczny nie został całkowicie złamany.

Ostatecznie system polityczny PRL uległ erozji w drugiej połowie lat 80., kiedy to narastające problemy gospodarcze i społeczne zmusiły władze do podjęcia rozmów z opozycją. W wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku doszło do porozumienia między władzą a opozycją, które otworzyło drogę do demokratycznych wyborów i transformacji ustrojowej. W czerwcu 1989 roku odbyły się pierwsze częściowo wolne wybory parlamentarne, które zakończyły się zwycięstwem Solidarności. To wydarzenie oznaczało koniec PRL i początek III Rzeczypospolitej.

Podsumowując, system polityczny PRL był zdominowany przez jednopartyjną kontrolę PZPR, brak pluralizmu politycznego oraz rozbudowany aparat represji. Pomimo prób reform i liberalizacji, system ten pozostał autorytarny, a kluczowe decyzje były podejmowane przez wąskie grono partyjnych liderów. Wydarzenia takie jak Październik 1956, Grudzień 1970, Sierpień 1980 oraz obrady Okrągłego Stołu w 1989 roku miały kluczowy wpływ na kształt i ewolucję tego systemu, prowadząc ostatecznie do jego upadku i transformacji w kierunku demokracji.

Organy władzy państwowej w PRL

4.2/5 - (5 votes)

Do organów władzy państwowej konstytucja zaliczała: Sejm – jako najwyższy organ przedstawicielski, Radę Państwa oraz rady narodowe – jako terenowe organy przedstawicielskie. Organy te charakteryzowały się kilkoma wspólnymi cechami: były to organy wybieralne, pochodzące z wyborów, posiadały tym samym przedstawicielski charakter, były nadrzędne w stosunku do wszystkich innych ogniw mechanizmu państwowego, posiadały one uprawnienia prawodawcze, były kolegialne (nie było żadnego jednoosobowego organu władzy państwowej), oraz były to organy wybierane na określoną kadencję. Drugą grupę stanowiły organy administracji państwowej. Była to grupa bardzo liczna i najbardziej rozbudowana. Nie wszystkie organy z tej grupy znajdowały regulację w konstytucji, większość działała na podstawie ustaw zwykłych.

Do tych wymienionych w ustawie zasadniczej zaliczono: Radę Ministrów, czyli Rząd, prezesa Rady Ministrów, a także ministrów oraz terenowe organy administracji państwowej, czyli prezydia rad narodowych. Jak i w poprzedniej grupie organy te miały kilka wspólnych cech: były to organy wykonawcze, powołane do prowadzenia działalności wykonawczej i organizatorskiej, nie pochodziły z wyborów, nie miały charakteru przedstawicielskiego, były powołane przez organy władzy państwowej, były podporządkowane odpowiednim organom władzy państwowej przed którymi ponosiły odpowiedzialność i mogły być przez nie odwoływane, także działały na podstawie norm prawnych pochodzących od organów władzy, nie były to organy kadencyjne, były albo kolegialne, albo jednoosobowe. Grupa organów sądowych została powołana do wymierzania sprawiedliwości.

W skład tej grupy wchodziły sądy powszechne i sądy szczególne. Ich specyfika polega na tym, że nie są one powołane do reprezentowania społeczeństwa – co odróżnia je od organów władzy państwowej, ale i nie prowadzą one działalności wykonawczo-zarządzającej – co odróżnia je z kolei od organów administracji państwowej. Zostały one powołane do wymierzania sprawiedliwości. W tym celu zbudowane zostały w oparciu o zasady szczególne, z których czołową jest zasada niezawisłości. Oznacza ona, że w zakresie orzekania sądy działają niezależnie od innych organów państwa i wyłącznie na podstawie ustaw. Do czwartej grupy zaliczona została prokuratura, działająca od 1950 roku jako odrębny pion organizacyjny. Została on określona jako organ powołany do strzeżenia praworządności i ścigania przestępstw.

Naczelnym organem władzy państwowej konstytucja ustanawiała Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – jako „najwyższego wyraziciela” woli ludu pracującego miast i wsi, urzeczywistniającego suwerenne prawa narodu (art. 15). Do jego kompetencji należało uchwalanie ustaw oraz sprawowanie kontroli nad działalnością innych organów władzy i administracji państwowej. Sejm wybierał ze swojego grona Marszałka, wicemarszałków i komisje. Obrady Sejmu były jawne, chyba że dobro państwa wymagało utajnienia obrad (art. 18). Sejm uchwalał narodowe plany gospodarcze na okresy kilkuletnie, oraz uchwalał corocznie budżet państwa (art. 19). Inicjatywa ustawodawcza przysługiwała Radzie Państwa, Rządowi i posłom. Ustawy uchwalone przez Sejm podpisywał Przewodniczący Rady Państwa  i jej Sekretarz (art. 20). Sejm był wybierany na okres czterech lat.

Wybory do Sejmu oraz do rad narodowych były powszechne, równe, bezpośrednie i odbywały się w głosowaniu tajnym (art. 80). Miało zapewnić to przedstawicielski charakter tego organu, jednak unormowania prawne jak i praktyka wyborcza sprawiły, że sposób wyboru Sejmu odbiegał od zasad stosowanych w państwach demokratycznych. Według ordynacji wyborczej z 1952 roku kandydatów na posłów zgłaszano w okręgach wyborczych w liczbie równej mandatom przypadającym na dany okręg (tylu kandydatów ile mandatów). Zatem rola wyborcy, którego wpływ na skład list kandydatów był już ograniczony istniejącym systemem partyjnym i jedną listą kandydatów firmowana przez Front Narodowy[1], była zminimalizowana. Mógł on albo poprzeć listę i program, albo go odrzucić. W rzeczywistości o składzie Sejmu decydował nie głos elektoratu, ale aparat partyjny, od którego zależał skład list kandydatów na posłów.

Drugim z organów władzy państwowej była Rada Państwa, wybierana z grona posłów, na pierwszym posiedzeniu Sejmu. W jej skład wchodzili: Przewodniczący Rady Państwa, czterej jego zastępcy, Sekretarz Rady Państwa i dziewięciu członków – czyli razem 15 osób. Marszałek Sejmu i jego zastępcy mogli być wybrani do Rady Państwa tylko jako zastępcy Przewodniczącego lub jako członkowie (art. 24). Kadencja Rady Państwa trwała do wyboru kolejnej, wybranej przez nowy Sejm.

Katalog konstytucyjnych funkcji Rady Państwa (art. 25)  obejmował: zarządzanie wyborów do Sejmu, zwoływanie sesji Sejmu, ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, wydawanie dekretów z mocą ustawy, mianowanie i odwoływanie pełnomocnych przedstawicieli Polskiej rzeczpospolitej Ludowej w innych państwach, przyjmowanie listów uwierzytelniających i odwołujące akredytowanych przy Radzie Państwa przedstawicieli dyplomatycznych innych państw, ratyfikację i wypowiadanie umów międzynarodowych, obsadzanie stanowisk cywilnych i wojskowych – przewidzianych ustawami, nadawanie orderów, odznaczeń i tytułów honorowych, stosowanie prawa łaski, oraz wykonywanie innych funkcji, przewidzianych dla Rady Państwa w Konstytucji lub przekazanych jej przez ustawy.

Rada państwa sprawowała zwierzchni nadzór nad radami narodowymi (art. 27). Mogła wprowadzić stan wojenny na części lub na całym terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jeżeli wymagał tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa. Z tych samych względów Rada Państwa mogła ogłosić powszechna mobilizację (art. 28). Zakres kompetencji stale ulegający poszerzeniu, pokrywał się z uprawnieniami jej poprzedniczki z małej konstytucji z 1947 roku, oraz z kompetencjami urzędu prezydenta zlikwidowanego w 1952 roku.

Drugą grupę stanowiły naczelne organy administracji państwowej. Konstytucja zaliczała do niej Radę Ministrów w składzie:, Prezes Rady Ministrów jako przewodniczący, wiceprezesi Rady Ministrów, ministrowie, przewodniczących komisji i komitetów pełniących funkcje naczelnych organów administracji państwowej (m.in. Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego).

Dominującą pozycję w tej grupie zajmowała powoływana i odwoływana przez Sejm – Rada  Ministrów.   Pomimo, że Konstytucja  w art. 30  określała ją jako:  „(…) naczelny wykonawczy i zarządzający organ władzy państwowej” nie znalazła się w grupie naczelnych organów władzy państwowej. Rada Ministrów odpowiadała i zdawała sprawę ze swojej działalności przed Sejmem, lub gdy nie obradował przed Radą Państwa.

Do kompetencji Rady Ministrów konstytucja w art. 32 zaliczała: koordynację działalności ministerstw i innych podległych organów oraz nadawanie kierunku ich pracy, uchwalanie corocznie i przedstawianie Sejmowi projektu budżetu państwa, uchwalanie i przedstawianie Sejmowi projektu narodowego planu gospodarczego na okres kilkuletni, uchwalanie rocznych narodowych planów gospodarczych, zapewnienie wykonywania ustaw, czuwanie nad wykonaniem narodowego planu gospodarczego i budżetu państwa, przedstawianie Sejmowi corocznych sprawozdań z wykonania budżetu państwa, zapewnienie ochrony porządku publicznego, interesów państwa i praw obywateli, wydawanie rozporządzeń i podejmowanie uchwał (na podstawie ustaw i w celu ich wykonywania) oraz czuwanie nad ich wykonaniem, sprawowanie ogólnego kierownictwa w dziedzinie stosunków z innymi państwami, sprawowanie ogólnego kierownictwa w dziedzinie obronności kraju i organizacji sił zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz określanie corocznie kontyngentu obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej, kierowanie pracą prezydiów rad narodowych. Rada Ministrów była przede wszystkim organem politycznym, spełniającym kluczową rolę w dziedzinie polityki państwa.

Określony w konstytucji mechanizm ustrojowy zakładał podległość Rady Ministrów wobec Sejmu, a także Rady Państwa. Założenia te uległy w praktyce daleko idącym deformacjom. Znalazło to wyraz już w listopadzie 1952 roku, w trakcie powoływania rządu na pierwszej sesji nowo obranego Sejmu. Przedkładając wniosek dotyczący obsady stanowiska premiera, członek Biura Politycznego KC PZPR tak uzasadniał zgłoszenie kandydatury B. Bieruta – iż w systemie ustrojowym państwa centralną pozycję zajmuje rząd, na którym spoczywa główna odpowiedzialność za państwo. W tej sytuacji wydaje się być w pełni uzasadnione, by stanowisko premiera objęła osoba zajmująca kluczową rolę w partii. Tak więc przywódcy PZPR nie wysuwano na ani na stanowisko Marszałka Sejmu, ani przewodniczącego Rady Państwa, lecz na urząd premiera. Już ten fakt wskazywał, jaka obowiązywała wówczas filozofia rządzenia państwem i jak znacznie odbiegała ona od modelu konstytucyjnego sprawowania władzy.

Do trzeciej grupy tj. terenowych organów władzy państwowej ustawa zasadnicza zaliczała rady narodowe. Rady narodowe wybierane były przez ludność, w wyborach powszechnych i bezpośrednich, na okres trzech lat. Ich celem było: wyrażanie woli ludu pracującego oraz rozwijanie jego inicjatywy twórczej i aktywności w celu pomnażania sił, dobrobytu i kultury narodu (art. 35), umacnianie więzi władzy państwowej z ludem pracującym miast i wsi, przyciągając coraz szersze rzesze ludzi pracy do udziału w rządzeniu państwem (art. 36). Do ich zadań należało: kierowanie w swoim zakresie działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną, wiążąc potrzeby terenu z zadaniami ogólnopaństwowymi, dbanie o utrzymanie porządku publicznego i czuwanie nad przestrzeganiem praworządności ludowej, ochrona własności społecznej, zabezpieczanie praw obywateli oraz współdziałanie w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa. Rady Narodowe uchwalały terenowe plany gospodarcze oraz budżety terenowe. Organami wykonawczymi i zarządzającymi rad narodowych były wybierane przez nie prezydia. Prezydium rady narodowej podlega radzie narodowej, która je wybrała, oraz prezydium rady narodowej wyższego stopnia. Szczegółowy skład oraz zakres i tryb działalności rad narodowych i ich organów określała osobna ustawa.

Ostatnią grupę organów państwa stanowił sąd i prokuratura. Wymiar sprawiedliwości sprawował: Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie, sądy powiatowe i sądy szczególne. Ich ustrój, właściwości oraz postępowanie określały osobne ustawy. Sąd Najwyższy był naczelnym organem sądowym i sprawował nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania. Był wybierany przez Radę Państwa na okres pięciu lat. Konstytucja stwierdzała w art. 52, że sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Sędziowie i ławnicy ludowi byli wybierani.

Tryb wyboru oraz kadencję sędziów i ławników sądów wojewódzkich i powiatowych, jak również tryb powoływania sędziów sądów szczególnych określała osobna ustawa. Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej miał według konstytucji strzec praworządności ludowej, czuwać nad ochroną własności społecznej, zabezpieczać poszanowanie praw obywateli oraz czuwać w szczególności nad ściganiem przestępstw godzących w ustrój, bezpieczeństwo i niezawisłość Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Prokurator Generalny był powoływany i odwoływany przez Radę Państwa. Tryb powoływania i odwoływania prokuratorów podległych, jak i zasady organizacji i postępowania organów prokuratury określała osobna ustawa.

[1] Front Narodowy: instytucja społeczno-polityczna utworzona w 1952 roku, obejmowała partie polityczne, związki zawodowe i inne organizacje społeczne. Podporządkowana była PZPR i realizowała jej cele polityczne. Sprawowała patronat nad ogólnopaństwowymi i lokalnymi akcjami społecznymi m.in. budowy szkół. Po 1956 roku przekształcona na Front Jedności Narodu. Działalnością kierowała Ogólnopolska Komisja, której przewodniczącym był zwykle przewodniczący Rady Państwa lub jego zastępca. W 1983 roku Front Jedności narodu został rozwiązany, a jego kontynuacje stanowił Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego.

Konstytucja z dnia 22 lipca 1952 roku

5/5 - (4 votes)

W grupie państw Europy centralnej i wschodniej, określanej wówczas mianem państw demokracji ludowej Polska najpóźniej otrzymała pełną konstytucję. W połowie 1951 roku powołano Komisje Konstytucyjną Sejmu, w grudniu 1951 roku przedłużono kadencję Sejmu, aby móc zakończyć procedurę legislacyjną, a 27 stycznia 1952 roku opublikowano projekt konstytucji i poddano go pod zorganizowaną odgórnie „ogólnonarodową dyskusję” trwającą do 6 kwietnia 1952 roku. Oczywiście publicznie wszyscy wychwalali zasady projektu, nazwanego w propagandzie „Wielką Kartą Osiągnięć Narodu”. Jest faktem niekwestionowanym, że Konstytucja z 1952 roku była w dużej mierze wzorowana na stalinowskiej Konstytucji ZSRR z 1936 roku, i taki też, czy bardzo zbliżony wprowadzała model państwa i organizację władzy.

Sejm uchwalił nową ustawę zasadniczą w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN – 22 lipca 1952 roku (Dz. U. nr 33 poz. 232). Zawierała 91 artykułów podzielonych na 10 rozdziałów. We wstępie zapisano, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest republiką ludu pracującego. Zawarto również nawiązanie do „ … najszczytniejszych postępowych tradycji Narodu Polskiego” widoczne jednak wyraźnie tylko w tekście rozdziału 9: „Godło, barwy i stolica Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.”

Zasady naczelne, stanowiące o ideach przewodnich konstytucji zawarte zostały głównie w rozdziale 1 zatytułowanym Ustrój polityczny. Na ich czoło wysunięta została zasada ludowładztwa, wyrażona w art. 1 „1. Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokracji ludowej. 2. W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej władza należy do ludu pracującego miast i wsi.” Ustęp pierwszy został zmieniony nowelizacją z 10 lutego 1976 roku i otrzymał brzmienie: „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym”. Odstąpienie od zasady zwierzchnictwa narodu miało oznaczać, że podmiotem władzy nie jest już naród, jako zbiorowość złożona z różnych grup społecznych, ale wyłącznie lud pracujący, czyli grupy społeczne żyjące z własnej pracy. Konsekwencją tego zapisu jest orientowanie treści prawa i polityki Państwa nie jako interesu całego narodu, ale jego części. Taki sam charakter ma zapis artykułu 4: „Prawa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są wyrazem interesów i woli ludu pracującego.” Jest to wyraźne wprowadzenie klasowej koncepcji państwa.

Zasada systemu przedstawicielskiego zastała zawarta w art. 2 „Lud pracujący sprawuje władzę państwową przez swych przedstawicieli, wybieranych do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i do rad narodowych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.” Z zasadą przedstawicielstwa wiąże się zasada mandatu imperatywnego wyrażona również w art. 2: „Przedstawiciele ludu w Sejmie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i do rad narodowych są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani.” Zapis ten był tylko fikcją, odwoływalność deputowanego przez wyborców zastąpiona zastała możliwością odwołania przez organ przedstawicielski tj. partię polityczną.

O formie sprawowania władzy w państwie mówił artykuł 5: „Wszystkie organy władzy i administracji państwowej opierają się w swej działalności na świadomym, czynnym współdziałaniu najszerszych mas ludowych …”. Obowiązkami organów w tym zakresie było: zdawanie narodowi sprawy ze swojej działalności, uważne rozpatrywanie i uwzględnianie słusznych wniosków, zażaleń i życzeń obywateli oraz wyjaśnianie masom pracującym zasadniczych celów i wytycznych polityki władzy ludowej w poszczególnych dziedzinach działalności państwowej, gospodarczej i kulturalnej. Ustrój polityczny oparty został na zasadzie praworządności. Wyrażał to zapis art. 4 ust. 2 i 3: „2. Ścisłe przestrzeganie praw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest podstawowym obowiązkiem każdego organu państwa i każdego obywatela. 3. Wszystkie organy władzy i administracji państwowej działają na podstawie przepisów prawa.” Były to naprawdę szczytne założenia, aczkolwiek strona praktyczna wyglądała zupełnie inaczej. Ustrój społeczno-gospodarczy państwa regulował rozdział 2 konstytucji. Rozwój życia gospodarczego i kulturalnego następować miał na podstawie narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudową państwowego przemysłu socjalistycznego, państwo posiadało monopol handlu zagranicznego, a zasadniczym celem polityki gospodarczej PRL miał być rozwój sił wytwórczych kraju, podnoszenie poziomu życiowego mas pracujących oraz umacnianie siły, obronności i niezależności ojczyzny (art. 7). Artykuł 8 ustalał katalog tzw. Mienia ogólnonarodowego do którego zaliczone zostały między innymi: złoża mineralne, wody, lasy państwowe, kopalnie, drogi, transport, banki, państwowe zakłady przemysłowe. Konstytucja zapewniała szczególną opiekę i ochronę dla własności spółdzielczej jako własności społecznej (art.11), oraz uznawała i ochraniała „na podstawie obowiązujących ustaw” indywidualną własność i prawo dziedziczenia.

Regulacje dotyczące problematyki, organizacji, kompetencji oraz trybu działania organów władzy zawierały rozdziały 3-6. Podobnie jak konstytucja kwietniowa z 1935 roku, ustawa zasadnicza z 22 lipca 1952 roku odrzucała tradycyjny trójpodział władzy, wprowadzając na jej miejsce zasadę jedności i jednolitości władzy państwowej (zapis tylko pozornie przypomina „jednolitą i niepodzielną władzę” przyznaną w konstytucji kwietniowej z 1935 roku Prezydentowi RP) . Standardowy trzystopniowy podział na organy władzy: wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej został zastąpiony podziałem czterostopniowym na: organy władzy państwowej, organy administracji państwowej, organy sądowe i organy prokuratury.