U schyłku XIX wieku, silnie powiązany z romantyzmem, szerzył się w Niemczech rasizm. Znalazł tutaj wdzięczne pole w polityce. Wyzwolił się także od pesymizmu, co po sukcesach cesarskiej Rzeszy Bismarcka nie dziwi. Charakterystycznym dla niemieckiego rasizmu było m.in. to, że od początku nasiąkał treściami antyżydowskimi. Dowodzi tego popularność pisarstwa Wilhelma Marra, Ottona Amonna, Heinricha Classa, Juliusa Langbehna, Wernera Sombarta, Heinrich von Treischkego i innych.
Największą sławą cieszył się Houston Steward Chamberlain. Naturalizowany w Niemczech syn angielskiego admirała, zięć Ryszarda Wagnera, który znalazł wielkiego adoratora swych teorii w osobie Adolfa Hitlera, oraz został uznany za jednego z głównych „proroków” Trzeciej Rzeszy. Jego główne dzieło „Podstawy XIX wieku” (Die Grundlagen des 19. Jahrhundeerts,1899) zyskało ogromną popularność w Rzeszy, doczekało się jeszcze w Niemczech cesarskich jedenastu wydań, z których część była wydaniami narodowymi.
Chamberlain zdawał sobie sprawę, że jego teoria jest daleko od naukowości. Dodawał, że o pisaniu o przeszłości nigdy nie może towarzyszyć obiektywizm, gdyż historia musi być oceniana z punktu widzenia wartości współczesnych piszącemu. Chamberlain w swojej teorii kładł mocniejszy niż Gobineau nacisk na element psychiki ludzkiej, „badał typy a nie gatunki”, poza tym wolał Kanta od Darwina. Większość ludzi nie ma rasy i żyje w chaosie, gdyż pozbawiona jest świadomości więzów rasowych. Odpowiadając na tytułowe pytanie o źródła XIX wiecznej cywilizacji, Chamberlain twierdził, że jest ona syntezą i stanowi najwyższe uogólnienia wcześniejszych kultur: dorobku Greków, Rzymian, Żydów i Teutonów. Grecy nauczyli ludzi kochać filozofię, poezję, sztukę;, Rzymianie stworzyli świetne imperium, byli fundatorami idei obywatelstwa i społecznego hierarchicznego ładu, zasłużyli się jako kodyfikatorzy praw. Żydzi z kolei dali ludzkości judaizm, a w konsekwencji chrześcijaństwo, ze wszystkimi jego złymi i dobrymi akcesoriami.
Germanie natomiast wykorzystali te osiągnięcia do budowy fundamentów swojej kultury, na których zbudowali cywilizacje współczesną, doskonałą. Germanie jak dowodzi Chamberlain, są duszą naszej kultury. U Chamberlaina pojęcie Germanów pojawiło się w dwóch wersjach. Wersji szerokiej obejmującej również Celtów i Słowian, i wąskiej, tacytowskiej, która stawiała znak równości między Germanem a Niemcem. Manipulowanie tym pojęciem zawiodło Chamberlaina do ciekawych wniosków. Otóż w Niemczech – stwierdził Chamberlain – rasa teutońska zachowała się w najczystszej postaci. Kształtowanie się wielkości Niemców szło w parze z rozwojem antysemityzmu. Chamberlain miał optymistyczną wizję przyszłych Niemiec, ale pod warunkiem, że będą z należytym pietyzmem kulturować przynależność do swojej rasy i czy będą świadomi jej wyższości, zwalczając wrogów. Głównym wrogiem rasy teutońskiej byli wg Chamberlaina oczywiście Żydzi, którzy są odpowiedzialni za wszystkie klęski i katastrofy w dziejach. Rasa uzdolniona, ale niezmiennie działająca w sposób destrukcyjny. O sukcesie misji niemieckiej zadecyduje, zatem skuteczność środków, które zostaną zastosowane w śmiertelnym starciu z Żydami.
Houston Stewart Chamberlain (1855–1927) był brytyjskim pisarzem i filozofem, który odegrał kluczową rolę w rozwoju idei rasistowskich i nacjonalistycznych, które później miały ogromny wpływ na ideologię nazistowską. Jego najbardziej znana praca, „Podstawy XIX wieku” („Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts”), opublikowana w 1899 roku, stała się fundamentem dla wielu skrajnie prawicowych i antysemickich ruchów w Niemczech i Europie.
Teoria rasowa Chamberlaina
Chamberlain był zafascynowany ideą ras, a w szczególności przekonaniem o wyższości rasy aryjskiej. Jego teoria rasowa miała silne powiązania z wcześniejszymi ideami hrabiego Arthura de Gobineau, ale Chamberlain poszedł o krok dalej, nadając tej koncepcji bardziej ideologiczny i polityczny charakter. W „Podstawach XIX wieku” Chamberlain przedstawił pogląd, że rasa aryjska, którą utożsamiał z Germanami, jest najwyższą rasą, stanowiącą motor postępu i cywilizacji. Wierzył, że to Germanie są odpowiedzialni za rozwój kultury europejskiej i że ich duchowa oraz fizyczna dominacja jest kluczowa dla przyszłości świata.
Jednym z kluczowych elementów teorii Chamberlaina było jego twierdzenie, że czystość rasowa jest niezbędna do zachowania potęgi narodu i cywilizacji. Uważał, że mieszanie ras prowadzi do degeneracji i upadku społeczeństw, co w jego oczach stanowiło zagrożenie dla przyszłości Europy. W tym kontekście Chamberlain stał się jednym z najbardziej wpływowych ideologów, którzy promowali rasizm w postaci „naukowej”, starając się nadać swoim twierdzeniom intelektualną legitymację.
Antysemityzm
Chamberlain był także zaciekłym antysemitą. W swoich pracach przedstawiał Żydów jako głównych wrogów rasy aryjskiej i cywilizacji europejskiej. W „Podstawach XIX wieku” argumentował, że Żydzi zagrażają europejskiej kulturze i moralności, przedstawiając ich jako grupę, która dąży do zniszczenia rasy aryjskiej i narzucenia własnych interesów. To antysemickie przekonanie stało się później istotnym elementem ideologii narodowosocjalistycznej, a Chamberlain był jednym z myślicieli, którzy położyli fundamenty pod hitlerowski rasizm i politykę antyżydowską.
Chamberlain czerpał inspirację zarówno z pseudonaukowych teorii rasowych, jak i z mistycyzmu oraz chrześcijańskiej eschatologii. W swoich pracach łączył elementy darwinizmu społecznego z ideą duchowego przeznaczenia rasy aryjskiej. Twierdził, że rasa aryjska, a zwłaszcza Germanie, są nie tylko fizycznie, ale i duchowo wyższe od innych ras. Uważał, że chrześcijaństwo, w jego prawdziwej formie, jest religią Aryjczyków, co było próbą uzasadnienia jego idei o boskim przeznaczeniu tej rasy.
Wpływ na ideologię nazistowską
Chamberlain nawiązał bliskie kontakty z niemieckimi środowiskami nacjonalistycznymi, a zwłaszcza z kręgami wokół rodu Hohenzollernów i cesarza Wilhelma II. Po przeprowadzce do Niemiec w latach 80. XIX wieku, Chamberlain zyskał ogromną popularność w kręgach niemieckich konserwatystów i nacjonalistów. Jego prace były szeroko czytane i dyskutowane, a jego wpływ na myślenie niemieckich elit był znaczny.
Jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w życiu Chamberlaina było jego spotkanie z Adolfem Hitlerem w 1923 roku. Wówczas Chamberlain, już w podeszłym wieku i cierpiący na problemy zdrowotne, wyraził poparcie dla Hitlera i jego ruchu. Hitler z kolei traktował Chamberlaina jako jednego ze swoich intelektualnych poprzedników. Idee Chamberlaina, zwłaszcza dotyczące wyższości rasy aryjskiej oraz jego antysemityzm, znalazły odzwierciedlenie w ideologii nazistowskiej, a „Podstawy XIX wieku” stały się jednym z tekstów, na których naziści opierali swoje przekonania.
Teoria Houstona Stewarta Chamberlaina miała kluczowy wpływ na rozwój rasistowskich i antysemickich idei, które później zostały zaadaptowane przez nazistowską ideologię. Jego przekonanie o wyższości rasy aryjskiej oraz ostrzeżenia przed degeneracją wynikającą z mieszania ras stały się fundamentem dla polityki rasowej III Rzeszy. Chamberlain, choć urodził się w Wielkiej Brytanii, stał się jednym z najbardziej wpływowych teoretyków rasizmu w Niemczech, a jego prace były kluczowe dla intelektualnego uzasadnienia zbrodniczych działań nazistów, w tym Holokaustu.